Prof. dr. Lia van Zuylen

Tijdens deze keynote deelt Lia van Zuylen de laatste inzichten over zorg rond rond het sterfbed.

De stervensfase is misschien wel de meest kwetsbare periode in de geneeskunde. In deze laatste dagen en uren komt alles samen: medische besluitvorming, symptoommanagement, en de communicatie met naasten.

Prof. dr. Lia van Zuylen opent het congres met een keynote over de laatste inzichten uit onderzoek, richtlijnen en actuele ontwikkelingen in de zorg rondom het sterfbed. Wat weten we inmiddels beter over sterven, symptoomlast en het herkennen van de laatste fase? Hoe maken we zorgvuldig onderscheid tussen behandelen en verlichten? En hoe zorgen we ervoor dat comfort, waardigheid en menselijkheid leidend blijven, juist in deze intensieve laaste fase van het leven?

Tegelijkertijd blijft de stervensfase ook een gebied van vragen. Over onzekerheid, over grenzen van interventies, over wat we nog niet weten — en misschien nooit volledig zullen kunnen weten. Juist daar ligt de kern van palliatieve zorg: wetenschap én aanwezigheid, kennis én nabijheid.

Een krachtige en inhoudelijke opening van een dag die draait om zorg, aandacht en menselijkheid in de stervensfase.

Lia van Zuylen is hoogleraar Klinische Palliatieve Zorg en behoort tot de toonaangevende onderzoekers op het gebied van zorg in de stervensfase, zowel nationaal als internationaal. Zij bekleedt de Kuria-leerstoel.

De palliatieve zorg begon met een revolutionaire gedachte: Total Pain. Cicely Saunders leerde ons dat lijden niet te ontleden valt in losse componenten. De vier bekende dimensies zijn wel te onderscheiden, maar nooit los verkrijgbaar. Toch heeft de professionalisering van ons vakgebied geleid tot een paradoxale ontwikkeling. In onze zoektocht naar expertise hebben we de dimensies losgekoppeld en ondergebracht bij specifieke disciplines, waardoor de patiënt soms dreigt te verdwijnen in een woud van specialisten.

Vandaag de dag spreken we vol enthousiasme over 'holistische zorg' en 'interdisciplinaire samenwerking' alsof we een nieuw wiel hebben uitgevonden. In deze presentatie houden we onszelf een spiegel voor: is wat wij 'nieuw' noemen niet simpelweg een noodzakelijke terugkeer naar de essentie?

Geestelijk verzorger Tom Lormans pleit voor een herwaardering van de ondeelbaarheid van het lijden. We onderzoeken hoe we de muren tussen de disciplines weer kunnen afbreken om te komen tot échte totale zorg. Geen optelsom van interventies, maar een gezamenlijke aanwezigheid bij de mens in zijn totaliteit. Het is tijd om de regie terug te geven aan de patiënt en terug te keren naar de oorspronkelijke filosofie van ons vak.

Tom Lormans is geestelijk verzorger en veelgevraagd spreker over zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase.

Prof. dr. Andries Baart

Aan het sterfbed gaat het zelden nog om het bieden van behandelingen, maar is nabijheid essentieel. Ook dit is zorg. Juist dit is zorg.

Prof. dr. Andries Baart, grondlegger van de presentietheorie, spreekt over een professionele houding die niet draait om ingrijpen of oplossen, maar om trouw zijn aan de ander. Om nabijheid die niet verdwijnt wanneer het moeilijk wordt. Om aandacht die blijft, ook wanneer er niets meer te veranderen valt. Zijn plenaire lezing nodigt uit tot een diepe reflectie op stervenszorg: wat vraagt deze fase van ons als mens, niet alleen als zorgverlener? Hoe blijven we aanwezig in verdriet, angst en stilte? En hoe bewaren we menselijkheid in een tijd waarin zorg steeds sneller, technischer en meer protocolgestuurd lijkt te worden?

Een lezing die raakt aan de kern van palliatieve en terminale zorg: niet oplossen, maar aanwezig blijven. Niet wegkijken, maar blijven staan. Daar, waar het leven eindigt.

Prof. dr. Andries Baart is grondlegger van de presentietheorie en geldt als een van de belangrijkste denkers over zorg, nabijheid en zorgethiek in Nederland. In zijn werk staat steeds de vraag centraal wat goede zorg werkelijk vraagt, juist daar waar mensen kwetsbaar zijn en het leven onder druk staat. Baart bekleedde bijzondere leerstoelen aan onder meer de Universiteit van Tilburg en de Universiteit voor Humanistiek, en was jarenlang verbonden aan de Stichting Presentie. Ook internationaal is hij actief, onder andere als bijzonder hoogleraar aan de North-West University in Zuid-Afrika.

Workshop Ruimte maken voor rouw – wat afscheid en sterven doet met zorgverleners
Spreker: Joke Roelfsema

(Doelgroep: Allen)

 Rouw begint niet pas na een overlijden. In de palliatieve en stervensfase is afscheid al voelbaar bij patiënten en naasten, maar ook bij zorgverleners die begeleiden, waken en aanwezig zijn tot het allerlaatste moment.

Wat doet het met je om zo dicht bij het levenseinde te werken? Hoe blijf je nabij wanneer je geraakt wordt door een verhaal, een blik, een laatste adem? En wat betekent het als er op je werk weinig ruimte is om die ervaringen te delen?

In deze workshop verkennen we hoe je je eigen emoties kunt erkennen en tegelijk professioneel aanwezig blijft. We staan stil bij hoe teams elkaar kunnen ondersteunen, en hoe kleine woorden, rituelen of momenten van reflectie helpen om verlies samen te dragen.

Een sessie over rouw in de stervensfase en over wat dat vraagt van zorgverleners die dagelijks nabij zijn.

Joke Roelfsema is rouwdeskundige en spreekt over verlies, betekenisgeving en nazorg, juist daar waar het werk doorgaat en afscheid toch blijft. Zij schreef het boek 'Wat is er gebeurd'?

Workshop Proactieve Zorgplanning: gesprekken die ertoe doen
Spreker: Tineke Smilde 

(doelgroep: artsen, VS, PA)

Proactieve zorgplanning draait om tijdig spreken over kwetsbaarheid, grenzen en wensen — voordat de stervensfase zich aandient. Gelukkig groeit de aandacht voor deze gesprekken: steeds meer zorgverleners zien hoe waardevol het is om vroeg te spreken over wat iemand belangrijk vindt, waar iemands hoop ligt, maar ook waar en wanneer de grens bereikt is.

Tegelijkertijd vraagt proactieve zorgplanning meer dan alleen goede bedoelingen. Het vereist kunde, ervaring en woorden die passen. Want hoe begin je zo’n gesprek? Hoe luister je naar wat iemand écht bedoelt? En hoe voorkom je dat het een formulier wordt, een ‘afvinkmoment’, in plaats van een ontmoeting?

In deze workshop oefenen we met de kernvragen van toekomstgesprekken. Tineke Smilde geeft praktische handvatten voor artsen, VS en PA’s: hoe je gesprekken zorgvuldig opbouwt, welke taal helpt, hoe je omgaat met verschillen tussen patiënt en naasten, en hoe proactieve planning uiteindelijk rust en richting kan geven in de laatste fase.

Een sessie over communicatie, moed en menselijkheid.

Tineke Smilde is internist-oncoloog en adviseur van het Zorginstituut Nederland.

Workshop Een Filosofische kijk op sterven

(Doelgroep: Allen)

Sprekers: Dennis de Gruijter / Sabine Netters / Kieke van Maarschalkerwaart (doelgroep: allen)

De dood hoort bij het leven, maar goed sterven als belangrijkste taak van de mens? Voor velen is de dood een taboe gespreksonderwerp. Iets waar we het (nog) maar niet over hebben. Tegelijkertijd zien we een toenemende medicalisering van het sterven: als iets dat gemanaged moet worden, dat alleen nog kan plaatsvinden binnen een klinische omgeving.

In deze workshop nemen de sprekers je mee in de stoïcijnse kijk op sterven. De stoïcijnen zagen de dood als een natuurlijk proces waar we onterecht bang voor zijn. Het vraagt oefening om ons ertoe te verhouden — niet pas op het moment zelf, maar nu al. Aan de hand van Marcus Aurelius verkennen we drie meditaties: de dood is natuur, maar ook een mysterie waar we ons toe moeten verhouden. De dood is de gelijkmaker en rustbrenger van alles wat wij zo belangrijk maken. En de dood bepaalt zelf wanneer hij komt — sta je klaar om hem te ontmoeten?

Deze workshop biedt geen antwoorden, maar perspectief: een filosofische verdieping die kan helpen om sterven minder als vijand te zien en meer als onderdeel van het leven. In een samenleving waarin de dood vaak wordt vermeden, duiken drie sprekers samen met de deelnemers de diepte in. Internist en specialist palliatieve zorg Sabine Netters laat zien wat er in het lichaam gebeurt bij sterven. Stoïcijns filosoof Dennis de Gruijter verbindt klassieke denkers met de praktijk van het hospice.  En beeldmaker Kieke van Maarschalkerwaart deelt het rauwe, indrukwekkende verhaal van het sterven van haar vrouw in woord en beeld.

Workshop Bewust Stoppen met Eten en Drinken

(Doelgroep: Allen)

In deze workshop staat de zorg rond bewust stoppen met eten en drinken centraal - een onderwerp dat in de praktijk steeds meer voorkomt, maar vaak omgeven is door onzekerheid, handelingsverlegenheid en emoties. Vanuit twee perspectieven wordt dit thema belicht.

Sander de Hosson bespreekt de medische en zorginhoudelijke kant: wat verstaan we onder bewust stoppen met eten en drinken, hoe verloopt het proces doorgaans, welke symptomen kunnen optreden, en wat vraagt dit van zorgverleners in termen van begeleiding, communicatie en ethiek?

Marloes Spoelder deelt haar persoonlijke ervaring als naaste. Zij vertelt over haar vader, over regie, over strijd, over twijfel, en over wat goede palliatieve zorg in deze fase kan betekenen — niet alleen voor de patiënt, maar ook voor de familie.

De combinatie van klinische kennis en ervaringsverhaal maakt deze workshop tot een indringende en reflectieve sessie over autonomie, zorgvuldigheid en menselijke nabijheid in de laatste levensfase.

Marloes Spoelder is sociologe en een ervaren strategisch systemisch dialoogbegeleider, leider en adviseur. Ze is tevens vertrouwenspersoon voor de KNLTB en auteur van het boek personeelsmanagement Techniek Nederland. Met haar sprankelende en veelzijdige blik op de maatschappij staat samenwerking vanuit het hart voorop, waarbij de mens centraal staat. De afgelopen 20 jaar heeft zij in veel verschillende dynamische settings als systemische dialoogbegeleider, leider of adviseur gewerkt. De laatste jaren voornamelijk met en voor mensen in de zorg, het onderwijs en de cultuur. Haar missie is om elk mens het systemisch kijken, denken en doen te laten ervaren. Deze systemische zienswijze kan een verdere reflectie van de (palliatieve) zorg verrijken. Iedereen verdient de beste zorg, ook als iemand weet dat het levenseinde nadert. Marloes is tevens moeder van twee zoons in de leeftijd van 20 en 17, dochter en zus. In haar vrije tijd doet ze veel aan hardlopen, wandelen of tennissen.

Sander de Hosson is longarts en auteur van verschillende boeken over palliatieve zorg waaronder Slotcouplet, Leven toevoegen aan de Dagen en Game Over. Hij is mede-oprichter van Carend.

Workshop 'Feiten Fabels over Zorg na Sterven'

(Doelgroep: Verzorgenden, verpleegkundigen, uitvaartondernemers)

Wat mag wel en wat juist niet na een overlijden? In de lezing Fabels en feiten over Zorg na Sterven nemen overledenenverzorgers Marloes Dol en Natasja Ellen zorgverleners mee in de praktijk van de laatste zorg. 

Aan de hand van herkenbare situaties bespreken zij veelgestelde vragen en misvattingen. 

Zoals: moet je anus, mond, keel en neus dichtstoppen om lekkage van lichaamssappen te voorkomen? Wat zijn de aandachtspunten bij de laatste verzorging als iemand orgaandonor is? Hoe kun je de mond het beste sluiten? En moet je infusen, katheters en sondes direct na het overlijden verwijderen? (Spoiler: nee.) Ze leggen uit hoe je respectvol en zorgvuldig handelt en de cliënt na de dood waardig verzorgt. 

Met praktische uitleg, het ontkrachten van hardnekkige misverstanden en ruimte voor vragen laten Dol en Ellen zien dat zorg na sterven een waardevol onderdeel van het vak is.

Marloes Dol werkt ruim twintig jaar bij Cura Mortu Orum als senior postmortale zorg en verzorgt overledenen in verschillende ziekenhuizen in Noord-Nederland. Je vindt haar onder andere in het UMCG, het Martini Ziekenhuis, Nij Smellinghe, Frisius MC Heerenveen, OZG Scheemda, het Scheper Ziekenhuis in Emmen, Bethesda Hoogeveen en Refaja Stadskanaal. Daarnaast werkt zij ook in opdracht van de politie. Haar werk speelt zich vaak achter de schermen af, maar is van grote betekenis. Ze zorgt ervoor dat iemand met rust, respect en aandacht wordt verzorgd. Met ervaring, nuchterheid en betrokkenheid draag ik bij aan een waardig begin van het afscheid.

Natasja Ellen startte haar loopbaan als medewerker postmortale zorg in Noord-Holland, waar ze jarenlang werkzaam was in de verzorging van overledenen en de dagelijkse uitvoering van mortuariumzorg. In deze periode ontwikkelde zij brede praktijkervaring en een scherp oog voor kwaliteit en zorgvuldigheid. Sinds vier jaar is Ellen werkzaam als zorgmanager in Noord-Nederland, Oost-Nederland, Midden-Nederland en Noord-Holland. In deze rol ondersteunt ze de teams, bewaakt ze kwaliteit en processen en fungeert ze als schakel tussen werkvloer en management.

Workshop 'Aandachtspunten en valkuilen bij schouwen'

(doelgroep: artsen, PA, VS)

In deze workshop bespreekt forensisch arts Carry Oostdam herkenbare casuïstiek voor artsen uit de praktijk: onverwacht overlijden, situaties waarin sprake kan zijn van niet-natuurlijk overlijden, onzekerheid rond lijkschouw en communicatie met naasten en politie. Deelnemers krijgen inzicht in besluitvorming en wettelijke kaders, maar vooral ook in de praktische vragen: hoe voer je een schouw goed uit? Wat is het verschil tussen een natuurlijk en niet-natuurlijk overlijden? Wat doe je als je twijfelt? Wat mag je en wat moet je doen? En hoe houd je rust in een beladen moment?

Biografie: Carry Oostdam is forensisch arts KNMG en geeft regelmatig trainingen aan artsen en politieagenten. Haar werkgebied is groot en geen casus is gelijk. Sinds 2009 houdt zij zich vol passie bezig met de medische zorg voor ingesloten personen, verricht Forensisch Medisch Onderzoek bij letsel en zeden en uiteraard overlijdensonderzoeken. Daarnaast is zij coördinator met betrekking tot overleden minderjarigen in 3 Noord. 

Haar motto is: 'ik hoop je nooit te ontmoeten'.

Spreker is forensisch geneeskundige Carry Oostdam 

Workshop Complementaire zorg – Madeleine Kerkhof

(doelgroep: verzorgenden, verpleegkundigen, VS, PA)

 Complementaire zorg is aanvullende zorg, die gegeven wordt naast de reguliere zorg, die uitgaat van een holistische benadering met aandacht voor lichamelijke, emotionele, mentale, spirituele en sociale behoeften. Complementaire zorg zich op het bevorderen van ontspanning en comfort maar kan ook aantoonbaar verlichting geven van klachten zoals pijn, misselijkheid, braken, angst, vermoeidheid en slaapproblemen. Er zijn diverse vormen van complementaire zorg. We spreken de zintuigen aan met subtiel toegepaste geur, aanraking of warmte. En ook energetisch werken en muziek behoren tot de complementaire zorg.

In de workshop ligt de nadruk op geurige oliën voor het bieden van troost, een prettige(r) omgeving of het verlichten van angst en stress, pijn, misselijkheid of voor huid- of mondzorg. Verder is er aandacht voor aquazorg, zoals de Koele Buikwassing™ en het voetenbad. Daarnaast kunnen compassievolle lichte handinwrijvingen diepe rust brengen en makkelijk inzetbaar zijn, ook voor jou, want ook jij als zorgverlener mag ervaren hoe complementaire zorg ook jou kan ondersteunen en in je kracht kan zetten. En al klinkt het allemaal gemakkelijk en vanzelfsprekend, er zijn echt wel zaken waar je rekening mee moet houden om het comfort en de veiligheid ook te waarborgen, juist in de stervensfase en ook voor naasten en jezelf.

Madeleine inspireert jou in haar workshop hoe het kleine een groot verschil kan maken voor alle betrokkenen in die laatste dagen en uren.

Madeleine Kerkhof is hoofddocent en bestuursvoorzitter van Kicozo, het Kennisinstituut Integratieve en Complementaire Zorg. Madeleine is de schrijver van meerder vakboeken en is medeauteur van de in 2023 op Pallialine gepubliceerde Handreiking Complementaire Zorg in de Palliatieve Fase, waar zij verantwoordelijk was voor specifiek de handreikingen aromazorg en aquazorg en het leveren van het massage protocol. Ze heeft haar wortels in de verpleegkunde en is inmiddels zo’n 30 jaar een wereldwijd gerespecteerd expert en opleider op het gebied van Integrative Nursing, waarin zij scholingen en advies geeft over evidence en experience based complementaire zorg als onderdeel van integratieve zorg.

In deze slotlezing stelt Ineke Visser een vraag die in de moderne zorg steeds urgenter wordt: hoe kunnen we ruimte laten voor sterven als een natuurlijk proces, zonder het volledig te willen overnemen, versnellen of beheersen?

In een tijd waarin de dood vaak wordt benaderd als een medisch probleem, nodigt Visser uit tot vertraging. Tot het toelaten van stilte. Tot het besef dat sterven niet alleen een lichamelijk einde is, maar ook een overgang waarin nabijheid, rust en vertrouwen van onschatbare waarde zijn.

Ze spreekt over hoe sterven soms vraagt om minder ingrijpen en meer aanwezig blijven. Over de kunst van het niet-vullen, het niet-oplossen, maar het dragen. Over hoe we als zorgverleners en naasten kunnen meebewegen met wat zich aandient, in plaats van voortdurend te willen sturen.

Een verstilde en inspirerende afsluiting van het congres, die uitnodigt om anders te kijken: minder als ingreep, meer als overgave aan wat onvermijdelijk is — en misschien ook als een laatste vorm van leven.

Ineke Visser is initiatiefnemer en voorzitter van het Landelijk Expertisecentrum Sterven. Zij is auteur en veelgevraagd spreker over natuurlijke stervensprocessen en over de betekenis van vertraging en vertrouwen in de laatste levensfase.