Nieuws Columns Webinars Congressen Opleidingen Podcast Forum

Congres

Accreditatie aangevraagd

Congres Bewust Stoppen met Eten en Drinken

03 maart 2027

13:15 - 17:15

Van der Valk Hotel Veenendaal

Bewust stoppen met eten en drinken (BSTED) is een keuze die diep ingrijpt in het leven van patiënten, naasten én zorgverleners. Het vraagt om medische kennis, verpleegkundige expertise, ethische reflectie en soms ook psychiatrische beoordeling. Maar bovenal vraagt het om nabijheid, goede communicatie en samenwerking.

Tijdens dit congres wordt BSTED belicht vanuit zes verschillende perspectieven. De middag begint bij het persoonlijke verhaal van een nabestaande en volgt vervolgens de zorg rondom een patiënt stap voor stap: eerst vanuit het perspectief van patiënten en naasten, daarna vanuit verpleegkundigen en artsen. Vervolgens worden de ethische, juridische en psychiatrische vraagstukken verdiept. Zo ontstaat een compleet beeld van de begeleiding van patiënten die bewust kiezen om te stoppen met eten en drinken.

Details

Dit congres is bedoeld voor artsen, verpleegkundigen, verpleegkundig specialisten, physician assistants, geestelijk verzorgers, psychologen, psychiaters en andere zorgverleners die betrokken zijn bij patiënten die bewust stoppen met eten en drinken of deze mogelijkheid overwegen.
Het congres is relevant voor professionals in de eerste lijn, het ziekenhuis, het verpleeghuis, het hospice, de thuiszorg, de gehandicaptenzorg, de geestelijke gezondheidszorg en de verslavingszorg. Ook leden van palliatieve consultatieteams en zorgverleners die zich willen verdiepen in complexe besluitvorming rond het levenseinde zijn van harte welkom.
Op al onze congressen zijn patiënten, naasten, nabestaanden en mantelzorgers welkom.
Tijdens deze middag krijg je een breed en verdiepend beeld van bewust stoppen met eten en drinken. Je leert hoe een wens tot BSTED kan ontstaan, welke vragen bij patiënten en naasten leven en wat goede begeleiding vraagt van verschillende zorgprofessionals.
Er is aandacht voor de voorbereiding en besluitvorming, de dagelijkse verpleegkundige zorg, medische begeleiding en symptoomverlichting. Ook de ethische en juridische vragen rond autonomie, wilsbekwaamheid en professionele verantwoordelijkheid komen aan bod. Daarnaast wordt uitgebreid stilgestaan bij situaties waarin psychiatrisch lijden of verslavingsproblematiek een rol speelt.
Persoonlijke ervaringen, actuele kennis en herkenbare dilemma’s uit de praktijk worden met elkaar verbonden. Na afloop heb je meer inzicht in je eigen rol, weet je beter welke vragen je moet stellen en heb je concrete handvatten om patiënten en naasten zorgvuldig, deskundig en menswaardig te begeleiden.
Het congres vindt plaats in Van der Valk Hotel Veenendaal. De locatie ligt direct aan de A12 en op korte loopafstand van station Veenendaal-De Klomp, waardoor het hotel zowel met de auto als met het openbaar vervoer goed bereikbaar is. Bezoekers kunnen gratis gebruikmaken van de ruime parkeergarage. Ook zijn er laadpunten voor elektrische auto’s aanwezig.
Van der Valk Hotel Veenendaal
Bastion 73
3905 NJ Veenendaal
Er wordt geen lunch vooraf aangeboden, wel is er een uitgebreide catering met versnaperingen, koffie, thee en fris.
- ABAN aangevraagd
- Kabiz aangevraagd
- NAPA aangevraagd
- NVDA aangevraagd
- NVvPO aangevraagd
- SKGV aangevraagd
- V&VN aangevraagd
- VSR aangevraagd
Voor de aangevraagde beroepsgroepen is de beoordeling nog gaande; het aantal punten staat dan nog niet vast.
Er is accreditatie aangevraagd bij: ABAN, NAPA, V&VN, VSR, NVvPO, Kabiz, NVDA en SKGV
Van der Valk Hotel Veenendaal Open in Google Maps

Programma

12:15–13:00 Zaal open. Ontvangst met koffie en thee

Op woensdag 3 maart 2027 organiseert Carend in Van der Valk Hotel Veenendaal een congres over bewust stoppen met eten en drinken. Tijdens deze middag wordt BSTED belicht vanuit het perspectief van patiënten, naasten, verpleegkundigen, artsen, ethici, juristen en de psychiatrie.
Bewust stoppen met eten en drinken is een keuze die diep ingrijpt in het leven van patiënten, naasten en zorgverleners. Het is een proces waarin lichamelijke, psychische, sociale en existentiële vragen voortdurend met elkaar verweven zijn.
Een verzoek om begeleiding bij BSTED vraagt om medische kennis en verpleegkundige expertise, maar ook om zorgvuldige communicatie, ethische reflectie en soms psychiatrische beoordeling. Hoe weet je of een keuze vrijwillig en weloverwogen is? Welke verantwoordelijkheid heeft een zorgverlener? Wat hebben patiënten en naasten nodig? En hoe bied je goede palliatieve zorg wanneer iemand daadwerkelijk stopt met eten en drinken?
Tijdens het congres volgen we het traject van een patiënt stap voor stap. De middag begint met het persoonlijke verhaal van een nabestaande. Daarna komen de eerste overwegingen, de besluitvorming, de dagelijkse verzorging en de medische begeleiding aan bod. Vervolgens worden de ethische, juridische en psychiatrische vraagstukken verder verdiept.
Zo ontstaat een breed en samenhangend beeld van wat deskundige, zorgvuldige en menswaardige begeleiding bij BSTED vraagt.
Het congres vindt plaats op woensdag 3 maart 2027 van 13.00 tot 17.30 uur in Van der Valk Hotel Veenendaal. Internist-oncoloog Sabine Netters is dagvoorzitter.
Je kan je hier inschrijven.
Programma van het Congres
12.15 uur – Ontvangst en registratie
De zaal is geopend vanaf 12.15 uur. Deelnemers worden ontvangen met koffie, thee en iets lekkers. Er is gelegenheid om collega’s en andere congresdeelnemers te ontmoeten.
13.00 uur – Opening
Sabine Netters heet de deelnemers welkom en introduceert het thema van de middag. Wat verstaan we precies onder bewust stoppen met eten en drinken? Waarom kiezen mensen hiervoor? Welke vragen en dilemma’s kunnen tijdens een BSTED-traject ontstaan? En wat vraagt deze keuze van patiënten, naasten en betrokken zorgverleners?
De centrale vraag van het congres is hoe we mensen die bewust stoppen met eten en drinken op een deskundige, zorgvuldige en menswaardige manier kunnen begeleiden.
Sabine Netters is internist-oncoloog, consulent palliatieve zorg en medeoprichter en bestuurder van Carend. Zij is werkzaam in het Antoni van Leeuwenhoek en verzorgt regelmatig onderwijs over palliatieve zorg en besluitvorming rond het levenseinde.
13.10 uur – Een persoonlijk verhaal: van besluit tot afscheid. Spreker: Gijs Haak
Hoe is het om van dichtbij mee te maken dat iemand besluit te stoppen met eten en drinken?
Filmmaker en fotograaf Gijs Haak maakte de documentaire Dertien Dagen, waarin hij de laatste levensfase van zijn vader vastlegde nadat deze bewust stopte met eten en drinken. Tijdens het congres vertelt Haak wat zo’n keuze betekent voor de mensen die ernaast staan. Over nabijheid, twijfel, zorg, loslaten en de impact die het begeleiden van een naaste tijdens BSTED kan hebben.
Een persoonlijk verhaal over autonomie en afhankelijkheid, over vasthouden en loslaten en over de impact die BSTED ook na het overlijden op naasten kan hebben.
13.40 uur – De keuze voor BSTED: het perspectief van patiënten en naasten - Eva Bolt
Een keuze voor BSTED ontstaat zelden van het ene op het andere moment. Vaak gaat er een langere periode van ziekte, verlies, afhankelijkheid of existentieel lijden aan vooraf.
Welke redenen hebben patiënten om BSTED te overwegen? Welke verwachtingen bestaan er over het verloop? Hoe bespreek je onzekerheden en mogelijke alternatieven? En hoe voorkom je dat een patiënt of diens naasten zich tijdens het besluitvormingsproces alleen gelaten voelen?
Eva Bolt bespreekt de motieven en verwachtingen van patiënten, de betekenis van autonomie en regie en de rol die naasten spelen bij de besluitvorming. Ook is er aandacht voor twijfel en ambivalentie, voor veranderende wensen en voor de emotionele en existentiële vragen die tijdens het proces kunnen ontstaan.
Aan de hand van praktijkervaringen wordt zichtbaar hoe belangrijk het is om niet alleen naar de keuze zelf te luisteren, maar ook naar het verhaal dat eraan voorafgaat.
Eva Bolt is huisarts en universitair docent eerstelijns palliatieve zorg bij Amsterdam UMC. Zij deed uitgebreid onderzoek naar beslissingen rond het levenseinde en geldt als een vooraanstaand deskundige op het gebied van bewust stoppen met eten en drinken.
14.15 uur – Zorgen in de dagelijkse praktijk: het verpleegkundig perspectief
Verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten zijn tijdens een BSTED-traject vaak langdurig en intensief betrokken. Zij observeren veranderingen, bieden dagelijkse zorg, signaleren symptomen en ondersteunen patiënt en naasten.
Juist in die nabijheid kunnen ook vragen en morele spanningen ontstaan. Wat doe je wanneer een patiënt om drinken vraagt? Hoe bespreek je de achteruitgang met naasten? Hoe handel je wanneer teamleden verschillend denken over de gekozen weg?
In deze sessie staat de dagelijkse praktijk centraal. Er is aandacht voor een goede voorbereiding op het verwachte beloop, voor mondzorg en verlichting van dorstgevoel en voor de signalering en behandeling van klachten. Ook wordt besproken hoe je patiënt en naasten begeleidt, hoe je omgaat met twijfel en emoties en hoe je binnen het zorgteam zorgt voor duidelijke afspraken en continuïteit van zorg.
De spreker is Erik Dierink, verpleegkundig specialist Palliatieve Zorg bij Mediant.
14.50 uur – Pauze
Koffie, thee en versnaperingen. Er is gelegenheid om de informatiestands te bezoeken en ervaringen met andere deelnemers uit te wisselen.
15.15 uur – Medische begeleiding van BSTED - Alexander de Graeff
Welke rol heeft de arts wanneer een patiënt overweegt bewust te stoppen met eten en drinken? Wat moet vooraf worden besproken en onderzocht? En welke medische begeleiding is nodig wanneer de patiënt daadwerkelijk met eten en drinken stopt?
Alexander de Graeff gaat in op het verhelderen van de hulpvraag en het beoordelen van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook bespreekt hij hoe verwachtingen en mogelijke alternatieven aan de orde kunnen komen en hoe patiënt en naasten worden voorbereid op het te verwachten verloop.
Vervolgens staat de medische begeleiding tijdens het traject centraal. Daarbij is aandacht voor het beleid rond bestaande medicatie, anticiperend voorschrijven en de behandeling van pijn, onrust, misselijkheid, delier en andere symptomen. Ook de relatie met palliatieve sedatie en andere beslissingen rond het levenseinde komt aan de orde.
Alexander de Graeff is internist-oncoloog en hospicearts en heeft zich gedurende zijn loopbaan intensief ingezet voor de ontwikkeling van de palliatieve zorg in Nederland. Hij is nauw betrokken geweest bij zorg, onderwijs, onderzoek, consultatie en de ontwikkeling van landelijke richtlijnen.
15.50 uur – Autonomie en professionele verantwoordelijkheid: het ethische en juridische perspectief – Gert van Dijk
BSTED roept fundamentele vragen op over zelfbeschikking en de verantwoordelijkheid van zorgverleners.
Mag iemand altijd besluiten niet meer te eten en te drinken? Wanneer kan een zorgverlener een verzoek om begeleiding weigeren? Wat betekent goede zorg wanneer een zorgverlener moeite heeft met de keuze? En welke ruimte is er voor professionele grenzen en gewetensbezwaren?
Gert van Dijk bespreekt het recht van mensen om eten en drinken te weigeren en staat stil bij de betekenis van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook komen de zorgplicht van professionals, de positie van naasten en het omgaan met gewetensbezwaren aan de orde.
Daarnaast wordt het onderscheid besproken tussen BSTED, euthanasie en palliatieve sedatie. Aan de hand van herkenbare praktijksituaties wordt zichtbaar hoe juridische kaders, professionele verantwoordelijkheid en persoonlijke overtuigingen elkaar kunnen raken.
Gert van Dijk is filosoof en medisch ethicus, verbonden aan de KNMG en het Erasmus MC. Hij houdt zich bezig met ethische dilemma’s in de gezondheidszorg en begeleidt zorgprofessionals bij morele besluitvorming in complexe praktijksituaties.
16.25 uur – Wanneer psychisch lijden op de voorgrond staat: BSTED bij psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek – Saskia Buijs
Een verzoek om begeleiding bij BSTED kan extra complex zijn wanneer psychisch lijden, een psychiatrische aandoening, cognitieve problematiek of een verslaving een belangrijke rol speelt.
Is de doodswens duurzaam of onderdeel van een behandelbare psychiatrische crisis? Hoe beoordeel je wilsbekwaamheid wanneer depressie, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of verslaving meespeelt? Wanneer is psychiatrische expertise noodzakelijk? En hoe voorkom je dat patiënten tussen verschillende zorgdomeinen terechtkomen?
Saskia Buijs bespreekt hoe psychiatrische diagnostiek kan bijdragen aan een zorgvuldige beoordeling en hoe wilsbekwaamheid in complexe situaties kan worden onderzocht. Ook gaat zij in op suïcidaliteit, behandelbare en onbehandelbare aspecten van psychisch lijden en de invloed van verslavingsproblematiek op de besluitvorming.
Daarbij is bijzondere aandacht voor de samenwerking tussen huisarts, psychiatrie en palliatieve zorg en voor situaties waarin respect voor autonomie en bescherming van een kwetsbare patiënt op gespannen voet met elkaar lijken te staan.
Saskia Buijs is verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg. Zij richt zich in het bijzonder op palliatieve zorg voor mensen met psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek en op een betere samenwerking tussen beide zorggebieden.
17.05 uur – Panelgesprek: wat is goede begeleiding bij BSTED?
Onder leiding van Sabine Netters gaan de sprekers met elkaar en met de deelnemers in gesprek.
Aan de hand van vragen en casuïstiek uit de zaal worden de verschillende perspectieven bij elkaar gebracht. Waar vullen disciplines elkaar aan? Waar kunnen spanningen ontstaan? Wie neemt op welk moment de regie? En wat is nodig om te voorkomen dat patiënten, naasten of zorgverleners er alleen voor komen te staan?
Er is ruimte voor praktische vragen, ethische dilemma’s en ervaringen uit de eigen beroepspraktijk.
17.30 uur – Afsluiting
Sabine Netters sluit de middag af met de belangrijkste inzichten en aandachtspunten.
Je vindt hier de site om je in te schrijven.
13:00–13:10 Opening van het programma

Op woensdag 3 maart 2027 organiseert Carend in Van der Valk Hotel Veenendaal een congres over bewust stoppen met eten en drinken. Tijdens deze middag wordt BSTED belicht vanuit het perspectief van patiënten, naasten, verpleegkundigen, artsen, ethici, juristen en de psychiatrie.
Bewust stoppen met eten en drinken is een keuze die diep ingrijpt in het leven van patiënten, naasten en zorgverleners. Het is een proces waarin lichamelijke, psychische, sociale en existentiële vragen voortdurend met elkaar verweven zijn.
Een verzoek om begeleiding bij BSTED vraagt om medische kennis en verpleegkundige expertise, maar ook om zorgvuldige communicatie, ethische reflectie en soms psychiatrische beoordeling. Hoe weet je of een keuze vrijwillig en weloverwogen is? Welke verantwoordelijkheid heeft een zorgverlener? Wat hebben patiënten en naasten nodig? En hoe bied je goede palliatieve zorg wanneer iemand daadwerkelijk stopt met eten en drinken?
Tijdens het congres volgen we het traject van een patiënt stap voor stap. De middag begint met het persoonlijke verhaal van een nabestaande. Daarna komen de eerste overwegingen, de besluitvorming, de dagelijkse verzorging en de medische begeleiding aan bod. Vervolgens worden de ethische, juridische en psychiatrische vraagstukken verder verdiept.
Zo ontstaat een breed en samenhangend beeld van wat deskundige, zorgvuldige en menswaardige begeleiding bij BSTED vraagt.
Het congres vindt plaats op woensdag 3 maart 2027 van 13.00 tot 17.30 uur in Van der Valk Hotel Veenendaal. Internist-oncoloog Sabine Netters is dagvoorzitter.
Je kan je hier inschrijven.
Programma van het Congres
12.15 uur – Ontvangst en registratie
De zaal is geopend vanaf 12.15 uur. Deelnemers worden ontvangen met koffie, thee en iets lekkers. Er is gelegenheid om collega’s en andere congresdeelnemers te ontmoeten.
13.00 uur – Opening
Sabine Netters heet de deelnemers welkom en introduceert het thema van de middag. Wat verstaan we precies onder bewust stoppen met eten en drinken? Waarom kiezen mensen hiervoor? Welke vragen en dilemma’s kunnen tijdens een BSTED-traject ontstaan? En wat vraagt deze keuze van patiënten, naasten en betrokken zorgverleners?
De centrale vraag van het congres is hoe we mensen die bewust stoppen met eten en drinken op een deskundige, zorgvuldige en menswaardige manier kunnen begeleiden.
Sabine Netters is internist-oncoloog, consulent palliatieve zorg en medeoprichter en bestuurder van Carend. Zij is werkzaam in het Antoni van Leeuwenhoek en verzorgt regelmatig onderwijs over palliatieve zorg en besluitvorming rond het levenseinde.
13.10 uur – Een persoonlijk verhaal: van besluit tot afscheid. Spreker: Gijs Haak
Hoe is het om van dichtbij mee te maken dat iemand besluit te stoppen met eten en drinken?
Filmmaker en fotograaf Gijs Haak maakte de documentaire Dertien Dagen, waarin hij de laatste levensfase van zijn vader vastlegde nadat deze bewust stopte met eten en drinken. Tijdens het congres vertelt Haak wat zo’n keuze betekent voor de mensen die ernaast staan. Over nabijheid, twijfel, zorg, loslaten en de impact die het begeleiden van een naaste tijdens BSTED kan hebben.
Een persoonlijk verhaal over autonomie en afhankelijkheid, over vasthouden en loslaten en over de impact die BSTED ook na het overlijden op naasten kan hebben.
13.40 uur – De keuze voor BSTED: het perspectief van patiënten en naasten - Eva Bolt
Een keuze voor BSTED ontstaat zelden van het ene op het andere moment. Vaak gaat er een langere periode van ziekte, verlies, afhankelijkheid of existentieel lijden aan vooraf.
Welke redenen hebben patiënten om BSTED te overwegen? Welke verwachtingen bestaan er over het verloop? Hoe bespreek je onzekerheden en mogelijke alternatieven? En hoe voorkom je dat een patiënt of diens naasten zich tijdens het besluitvormingsproces alleen gelaten voelen?
Eva Bolt bespreekt de motieven en verwachtingen van patiënten, de betekenis van autonomie en regie en de rol die naasten spelen bij de besluitvorming. Ook is er aandacht voor twijfel en ambivalentie, voor veranderende wensen en voor de emotionele en existentiële vragen die tijdens het proces kunnen ontstaan.
Aan de hand van praktijkervaringen wordt zichtbaar hoe belangrijk het is om niet alleen naar de keuze zelf te luisteren, maar ook naar het verhaal dat eraan voorafgaat.
Eva Bolt is huisarts en universitair docent eerstelijns palliatieve zorg bij Amsterdam UMC. Zij deed uitgebreid onderzoek naar beslissingen rond het levenseinde en geldt als een vooraanstaand deskundige op het gebied van bewust stoppen met eten en drinken.
14.15 uur – Zorgen in de dagelijkse praktijk: het verpleegkundig perspectief
Verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten zijn tijdens een BSTED-traject vaak langdurig en intensief betrokken. Zij observeren veranderingen, bieden dagelijkse zorg, signaleren symptomen en ondersteunen patiënt en naasten.
Juist in die nabijheid kunnen ook vragen en morele spanningen ontstaan. Wat doe je wanneer een patiënt om drinken vraagt? Hoe bespreek je de achteruitgang met naasten? Hoe handel je wanneer teamleden verschillend denken over de gekozen weg?
In deze sessie staat de dagelijkse praktijk centraal. Er is aandacht voor een goede voorbereiding op het verwachte beloop, voor mondzorg en verlichting van dorstgevoel en voor de signalering en behandeling van klachten. Ook wordt besproken hoe je patiënt en naasten begeleidt, hoe je omgaat met twijfel en emoties en hoe je binnen het zorgteam zorgt voor duidelijke afspraken en continuïteit van zorg.
De spreker is Erik Dierink, verpleegkundig specialist Palliatieve Zorg bij Mediant.
14.50 uur – Pauze
Koffie, thee en versnaperingen. Er is gelegenheid om de informatiestands te bezoeken en ervaringen met andere deelnemers uit te wisselen.
15.15 uur – Medische begeleiding van BSTED - Alexander de Graeff
Welke rol heeft de arts wanneer een patiënt overweegt bewust te stoppen met eten en drinken? Wat moet vooraf worden besproken en onderzocht? En welke medische begeleiding is nodig wanneer de patiënt daadwerkelijk met eten en drinken stopt?
Alexander de Graeff gaat in op het verhelderen van de hulpvraag en het beoordelen van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook bespreekt hij hoe verwachtingen en mogelijke alternatieven aan de orde kunnen komen en hoe patiënt en naasten worden voorbereid op het te verwachten verloop.
Vervolgens staat de medische begeleiding tijdens het traject centraal. Daarbij is aandacht voor het beleid rond bestaande medicatie, anticiperend voorschrijven en de behandeling van pijn, onrust, misselijkheid, delier en andere symptomen. Ook de relatie met palliatieve sedatie en andere beslissingen rond het levenseinde komt aan de orde.
Alexander de Graeff is internist-oncoloog en hospicearts en heeft zich gedurende zijn loopbaan intensief ingezet voor de ontwikkeling van de palliatieve zorg in Nederland. Hij is nauw betrokken geweest bij zorg, onderwijs, onderzoek, consultatie en de ontwikkeling van landelijke richtlijnen.
15.50 uur – Autonomie en professionele verantwoordelijkheid: het ethische en juridische perspectief – Gert van Dijk
BSTED roept fundamentele vragen op over zelfbeschikking en de verantwoordelijkheid van zorgverleners.
Mag iemand altijd besluiten niet meer te eten en te drinken? Wanneer kan een zorgverlener een verzoek om begeleiding weigeren? Wat betekent goede zorg wanneer een zorgverlener moeite heeft met de keuze? En welke ruimte is er voor professionele grenzen en gewetensbezwaren?
Gert van Dijk bespreekt het recht van mensen om eten en drinken te weigeren en staat stil bij de betekenis van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook komen de zorgplicht van professionals, de positie van naasten en het omgaan met gewetensbezwaren aan de orde.
Daarnaast wordt het onderscheid besproken tussen BSTED, euthanasie en palliatieve sedatie. Aan de hand van herkenbare praktijksituaties wordt zichtbaar hoe juridische kaders, professionele verantwoordelijkheid en persoonlijke overtuigingen elkaar kunnen raken.
Gert van Dijk is filosoof en medisch ethicus, verbonden aan de KNMG en het Erasmus MC. Hij houdt zich bezig met ethische dilemma’s in de gezondheidszorg en begeleidt zorgprofessionals bij morele besluitvorming in complexe praktijksituaties.
16.25 uur – Wanneer psychisch lijden op de voorgrond staat: BSTED bij psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek – Saskia Buijs
Een verzoek om begeleiding bij BSTED kan extra complex zijn wanneer psychisch lijden, een psychiatrische aandoening, cognitieve problematiek of een verslaving een belangrijke rol speelt.
Is de doodswens duurzaam of onderdeel van een behandelbare psychiatrische crisis? Hoe beoordeel je wilsbekwaamheid wanneer depressie, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of verslaving meespeelt? Wanneer is psychiatrische expertise noodzakelijk? En hoe voorkom je dat patiënten tussen verschillende zorgdomeinen terechtkomen?
Saskia Buijs bespreekt hoe psychiatrische diagnostiek kan bijdragen aan een zorgvuldige beoordeling en hoe wilsbekwaamheid in complexe situaties kan worden onderzocht. Ook gaat zij in op suïcidaliteit, behandelbare en onbehandelbare aspecten van psychisch lijden en de invloed van verslavingsproblematiek op de besluitvorming.
Daarbij is bijzondere aandacht voor de samenwerking tussen huisarts, psychiatrie en palliatieve zorg en voor situaties waarin respect voor autonomie en bescherming van een kwetsbare patiënt op gespannen voet met elkaar lijken te staan.
Saskia Buijs is verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg. Zij richt zich in het bijzonder op palliatieve zorg voor mensen met psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek en op een betere samenwerking tussen beide zorggebieden.
17.05 uur – Panelgesprek: wat is goede begeleiding bij BSTED?
Onder leiding van Sabine Netters gaan de sprekers met elkaar en met de deelnemers in gesprek.
Aan de hand van vragen en casuïstiek uit de zaal worden de verschillende perspectieven bij elkaar gebracht. Waar vullen disciplines elkaar aan? Waar kunnen spanningen ontstaan? Wie neemt op welk moment de regie? En wat is nodig om te voorkomen dat patiënten, naasten of zorgverleners er alleen voor komen te staan?
Er is ruimte voor praktische vragen, ethische dilemma’s en ervaringen uit de eigen beroepspraktijk.
17.30 uur – Afsluiting
Sabine Netters sluit de middag af met de belangrijkste inzichten en aandachtspunten.
Je vindt hier de site om je in te schrijven.

Sabine Netters
Geneesheer directeur Carend Zorg, internist-oncoloog, spreker en docent
13:10–13:40 Leven met de keuze voor BSTED - perspectief van een naaste

Op woensdag 3 maart 2027 organiseert Carend in Van der Valk Hotel Veenendaal een congres over bewust stoppen met eten en drinken. Tijdens deze middag wordt BSTED belicht vanuit het perspectief van patiënten, naasten, verpleegkundigen, artsen, ethici, juristen en de psychiatrie.
Bewust stoppen met eten en drinken is een keuze die diep ingrijpt in het leven van patiënten, naasten en zorgverleners. Het is een proces waarin lichamelijke, psychische, sociale en existentiële vragen voortdurend met elkaar verweven zijn.
Een verzoek om begeleiding bij BSTED vraagt om medische kennis en verpleegkundige expertise, maar ook om zorgvuldige communicatie, ethische reflectie en soms psychiatrische beoordeling. Hoe weet je of een keuze vrijwillig en weloverwogen is? Welke verantwoordelijkheid heeft een zorgverlener? Wat hebben patiënten en naasten nodig? En hoe bied je goede palliatieve zorg wanneer iemand daadwerkelijk stopt met eten en drinken?
Tijdens het congres volgen we het traject van een patiënt stap voor stap. De middag begint met het persoonlijke verhaal van een nabestaande. Daarna komen de eerste overwegingen, de besluitvorming, de dagelijkse verzorging en de medische begeleiding aan bod. Vervolgens worden de ethische, juridische en psychiatrische vraagstukken verder verdiept.
Zo ontstaat een breed en samenhangend beeld van wat deskundige, zorgvuldige en menswaardige begeleiding bij BSTED vraagt.
Het congres vindt plaats op woensdag 3 maart 2027 van 13.00 tot 17.30 uur in Van der Valk Hotel Veenendaal. Internist-oncoloog Sabine Netters is dagvoorzitter.
Je kan je hier inschrijven.
Programma van het Congres
12.15 uur – Ontvangst en registratie
De zaal is geopend vanaf 12.15 uur. Deelnemers worden ontvangen met koffie, thee en iets lekkers. Er is gelegenheid om collega’s en andere congresdeelnemers te ontmoeten.
13.00 uur – Opening
Sabine Netters heet de deelnemers welkom en introduceert het thema van de middag. Wat verstaan we precies onder bewust stoppen met eten en drinken? Waarom kiezen mensen hiervoor? Welke vragen en dilemma’s kunnen tijdens een BSTED-traject ontstaan? En wat vraagt deze keuze van patiënten, naasten en betrokken zorgverleners?
De centrale vraag van het congres is hoe we mensen die bewust stoppen met eten en drinken op een deskundige, zorgvuldige en menswaardige manier kunnen begeleiden.
Sabine Netters is internist-oncoloog, consulent palliatieve zorg en medeoprichter en bestuurder van Carend. Zij is werkzaam in het Antoni van Leeuwenhoek en verzorgt regelmatig onderwijs over palliatieve zorg en besluitvorming rond het levenseinde.
13.10 uur – Een persoonlijk verhaal: van besluit tot afscheid. Spreker: Gijs Haak
Hoe is het om van dichtbij mee te maken dat iemand besluit te stoppen met eten en drinken?
Filmmaker en fotograaf Gijs Haak maakte de documentaire Dertien Dagen, waarin hij de laatste levensfase van zijn vader vastlegde nadat deze bewust stopte met eten en drinken. Tijdens het congres vertelt Haak wat zo’n keuze betekent voor de mensen die ernaast staan. Over nabijheid, twijfel, zorg, loslaten en de impact die het begeleiden van een naaste tijdens BSTED kan hebben.
Een persoonlijk verhaal over autonomie en afhankelijkheid, over vasthouden en loslaten en over de impact die BSTED ook na het overlijden op naasten kan hebben.
13.40 uur – De keuze voor BSTED: het perspectief van patiënten en naasten - Eva Bolt
Een keuze voor BSTED ontstaat zelden van het ene op het andere moment. Vaak gaat er een langere periode van ziekte, verlies, afhankelijkheid of existentieel lijden aan vooraf.
Welke redenen hebben patiënten om BSTED te overwegen? Welke verwachtingen bestaan er over het verloop? Hoe bespreek je onzekerheden en mogelijke alternatieven? En hoe voorkom je dat een patiënt of diens naasten zich tijdens het besluitvormingsproces alleen gelaten voelen?
Eva Bolt bespreekt de motieven en verwachtingen van patiënten, de betekenis van autonomie en regie en de rol die naasten spelen bij de besluitvorming. Ook is er aandacht voor twijfel en ambivalentie, voor veranderende wensen en voor de emotionele en existentiële vragen die tijdens het proces kunnen ontstaan.
Aan de hand van praktijkervaringen wordt zichtbaar hoe belangrijk het is om niet alleen naar de keuze zelf te luisteren, maar ook naar het verhaal dat eraan voorafgaat.
Eva Bolt is huisarts en universitair docent eerstelijns palliatieve zorg bij Amsterdam UMC. Zij deed uitgebreid onderzoek naar beslissingen rond het levenseinde en geldt als een vooraanstaand deskundige op het gebied van bewust stoppen met eten en drinken.
14.15 uur – Zorgen in de dagelijkse praktijk: het verpleegkundig perspectief
Verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten zijn tijdens een BSTED-traject vaak langdurig en intensief betrokken. Zij observeren veranderingen, bieden dagelijkse zorg, signaleren symptomen en ondersteunen patiënt en naasten.
Juist in die nabijheid kunnen ook vragen en morele spanningen ontstaan. Wat doe je wanneer een patiënt om drinken vraagt? Hoe bespreek je de achteruitgang met naasten? Hoe handel je wanneer teamleden verschillend denken over de gekozen weg?
In deze sessie staat de dagelijkse praktijk centraal. Er is aandacht voor een goede voorbereiding op het verwachte beloop, voor mondzorg en verlichting van dorstgevoel en voor de signalering en behandeling van klachten. Ook wordt besproken hoe je patiënt en naasten begeleidt, hoe je omgaat met twijfel en emoties en hoe je binnen het zorgteam zorgt voor duidelijke afspraken en continuïteit van zorg.
De spreker is Erik Dierink, verpleegkundig specialist Palliatieve Zorg bij Mediant.
14.50 uur – Pauze
Koffie, thee en versnaperingen. Er is gelegenheid om de informatiestands te bezoeken en ervaringen met andere deelnemers uit te wisselen.
15.15 uur – Medische begeleiding van BSTED - Alexander de Graeff
Welke rol heeft de arts wanneer een patiënt overweegt bewust te stoppen met eten en drinken? Wat moet vooraf worden besproken en onderzocht? En welke medische begeleiding is nodig wanneer de patiënt daadwerkelijk met eten en drinken stopt?
Alexander de Graeff gaat in op het verhelderen van de hulpvraag en het beoordelen van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook bespreekt hij hoe verwachtingen en mogelijke alternatieven aan de orde kunnen komen en hoe patiënt en naasten worden voorbereid op het te verwachten verloop.
Vervolgens staat de medische begeleiding tijdens het traject centraal. Daarbij is aandacht voor het beleid rond bestaande medicatie, anticiperend voorschrijven en de behandeling van pijn, onrust, misselijkheid, delier en andere symptomen. Ook de relatie met palliatieve sedatie en andere beslissingen rond het levenseinde komt aan de orde.
Alexander de Graeff is internist-oncoloog en hospicearts en heeft zich gedurende zijn loopbaan intensief ingezet voor de ontwikkeling van de palliatieve zorg in Nederland. Hij is nauw betrokken geweest bij zorg, onderwijs, onderzoek, consultatie en de ontwikkeling van landelijke richtlijnen.
15.50 uur – Autonomie en professionele verantwoordelijkheid: het ethische en juridische perspectief – Gert van Dijk
BSTED roept fundamentele vragen op over zelfbeschikking en de verantwoordelijkheid van zorgverleners.
Mag iemand altijd besluiten niet meer te eten en te drinken? Wanneer kan een zorgverlener een verzoek om begeleiding weigeren? Wat betekent goede zorg wanneer een zorgverlener moeite heeft met de keuze? En welke ruimte is er voor professionele grenzen en gewetensbezwaren?
Gert van Dijk bespreekt het recht van mensen om eten en drinken te weigeren en staat stil bij de betekenis van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook komen de zorgplicht van professionals, de positie van naasten en het omgaan met gewetensbezwaren aan de orde.
Daarnaast wordt het onderscheid besproken tussen BSTED, euthanasie en palliatieve sedatie. Aan de hand van herkenbare praktijksituaties wordt zichtbaar hoe juridische kaders, professionele verantwoordelijkheid en persoonlijke overtuigingen elkaar kunnen raken.
Gert van Dijk is filosoof en medisch ethicus, verbonden aan de KNMG en het Erasmus MC. Hij houdt zich bezig met ethische dilemma’s in de gezondheidszorg en begeleidt zorgprofessionals bij morele besluitvorming in complexe praktijksituaties.
16.25 uur – Wanneer psychisch lijden op de voorgrond staat: BSTED bij psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek – Saskia Buijs
Een verzoek om begeleiding bij BSTED kan extra complex zijn wanneer psychisch lijden, een psychiatrische aandoening, cognitieve problematiek of een verslaving een belangrijke rol speelt.
Is de doodswens duurzaam of onderdeel van een behandelbare psychiatrische crisis? Hoe beoordeel je wilsbekwaamheid wanneer depressie, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of verslaving meespeelt? Wanneer is psychiatrische expertise noodzakelijk? En hoe voorkom je dat patiënten tussen verschillende zorgdomeinen terechtkomen?
Saskia Buijs bespreekt hoe psychiatrische diagnostiek kan bijdragen aan een zorgvuldige beoordeling en hoe wilsbekwaamheid in complexe situaties kan worden onderzocht. Ook gaat zij in op suïcidaliteit, behandelbare en onbehandelbare aspecten van psychisch lijden en de invloed van verslavingsproblematiek op de besluitvorming.
Daarbij is bijzondere aandacht voor de samenwerking tussen huisarts, psychiatrie en palliatieve zorg en voor situaties waarin respect voor autonomie en bescherming van een kwetsbare patiënt op gespannen voet met elkaar lijken te staan.
Saskia Buijs is verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg. Zij richt zich in het bijzonder op palliatieve zorg voor mensen met psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek en op een betere samenwerking tussen beide zorggebieden.
17.05 uur – Panelgesprek: wat is goede begeleiding bij BSTED?
Onder leiding van Sabine Netters gaan de sprekers met elkaar en met de deelnemers in gesprek.
Aan de hand van vragen en casuïstiek uit de zaal worden de verschillende perspectieven bij elkaar gebracht. Waar vullen disciplines elkaar aan? Waar kunnen spanningen ontstaan? Wie neemt op welk moment de regie? En wat is nodig om te voorkomen dat patiënten, naasten of zorgverleners er alleen voor komen te staan?
Er is ruimte voor praktische vragen, ethische dilemma’s en ervaringen uit de eigen beroepspraktijk.
17.30 uur – Afsluiting
Sabine Netters sluit de middag af met de belangrijkste inzichten en aandachtspunten.
Je vindt hier de site om je in te schrijven.

Gijs Haak
Filmmaker
13:40–14:15 Het perspectief van patiënten en naasten
14:15–14:50 Het perspectief van verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten

Op woensdag 3 maart 2027 organiseert Carend in Van der Valk Hotel Veenendaal een congres over bewust stoppen met eten en drinken. Tijdens deze middag wordt BSTED belicht vanuit het perspectief van patiënten, naasten, verpleegkundigen, artsen, ethici, juristen en de psychiatrie.
Bewust stoppen met eten en drinken is een keuze die diep ingrijpt in het leven van patiënten, naasten en zorgverleners. Het is een proces waarin lichamelijke, psychische, sociale en existentiële vragen voortdurend met elkaar verweven zijn.
Een verzoek om begeleiding bij BSTED vraagt om medische kennis en verpleegkundige expertise, maar ook om zorgvuldige communicatie, ethische reflectie en soms psychiatrische beoordeling. Hoe weet je of een keuze vrijwillig en weloverwogen is? Welke verantwoordelijkheid heeft een zorgverlener? Wat hebben patiënten en naasten nodig? En hoe bied je goede palliatieve zorg wanneer iemand daadwerkelijk stopt met eten en drinken?
Tijdens het congres volgen we het traject van een patiënt stap voor stap. De middag begint met het persoonlijke verhaal van een nabestaande. Daarna komen de eerste overwegingen, de besluitvorming, de dagelijkse verzorging en de medische begeleiding aan bod. Vervolgens worden de ethische, juridische en psychiatrische vraagstukken verder verdiept.
Zo ontstaat een breed en samenhangend beeld van wat deskundige, zorgvuldige en menswaardige begeleiding bij BSTED vraagt.
Het congres vindt plaats op woensdag 3 maart 2027 van 13.00 tot 17.30 uur in Van der Valk Hotel Veenendaal. Internist-oncoloog Sabine Netters is dagvoorzitter.
Je kan je hier inschrijven.
Programma van het Congres
12.15 uur – Ontvangst en registratie
De zaal is geopend vanaf 12.15 uur. Deelnemers worden ontvangen met koffie, thee en iets lekkers. Er is gelegenheid om collega’s en andere congresdeelnemers te ontmoeten.
13.00 uur – Opening
Sabine Netters heet de deelnemers welkom en introduceert het thema van de middag. Wat verstaan we precies onder bewust stoppen met eten en drinken? Waarom kiezen mensen hiervoor? Welke vragen en dilemma’s kunnen tijdens een BSTED-traject ontstaan? En wat vraagt deze keuze van patiënten, naasten en betrokken zorgverleners?
De centrale vraag van het congres is hoe we mensen die bewust stoppen met eten en drinken op een deskundige, zorgvuldige en menswaardige manier kunnen begeleiden.
Sabine Netters is internist-oncoloog, consulent palliatieve zorg en medeoprichter en bestuurder van Carend. Zij is werkzaam in het Antoni van Leeuwenhoek en verzorgt regelmatig onderwijs over palliatieve zorg en besluitvorming rond het levenseinde.
13.10 uur – Een persoonlijk verhaal: van besluit tot afscheid. Spreker: Gijs Haak
Hoe is het om van dichtbij mee te maken dat iemand besluit te stoppen met eten en drinken?
Filmmaker en fotograaf Gijs Haak maakte de documentaire Dertien Dagen, waarin hij de laatste levensfase van zijn vader vastlegde nadat deze bewust stopte met eten en drinken. Tijdens het congres vertelt Haak wat zo’n keuze betekent voor de mensen die ernaast staan. Over nabijheid, twijfel, zorg, loslaten en de impact die het begeleiden van een naaste tijdens BSTED kan hebben.
Een persoonlijk verhaal over autonomie en afhankelijkheid, over vasthouden en loslaten en over de impact die BSTED ook na het overlijden op naasten kan hebben.
13.40 uur – De keuze voor BSTED: het perspectief van patiënten en naasten - Eva Bolt
Een keuze voor BSTED ontstaat zelden van het ene op het andere moment. Vaak gaat er een langere periode van ziekte, verlies, afhankelijkheid of existentieel lijden aan vooraf.
Welke redenen hebben patiënten om BSTED te overwegen? Welke verwachtingen bestaan er over het verloop? Hoe bespreek je onzekerheden en mogelijke alternatieven? En hoe voorkom je dat een patiënt of diens naasten zich tijdens het besluitvormingsproces alleen gelaten voelen?
Eva Bolt bespreekt de motieven en verwachtingen van patiënten, de betekenis van autonomie en regie en de rol die naasten spelen bij de besluitvorming. Ook is er aandacht voor twijfel en ambivalentie, voor veranderende wensen en voor de emotionele en existentiële vragen die tijdens het proces kunnen ontstaan.
Aan de hand van praktijkervaringen wordt zichtbaar hoe belangrijk het is om niet alleen naar de keuze zelf te luisteren, maar ook naar het verhaal dat eraan voorafgaat.
Eva Bolt is huisarts en universitair docent eerstelijns palliatieve zorg bij Amsterdam UMC. Zij deed uitgebreid onderzoek naar beslissingen rond het levenseinde en geldt als een vooraanstaand deskundige op het gebied van bewust stoppen met eten en drinken.
14.15 uur – Zorgen in de dagelijkse praktijk: het verpleegkundig perspectief
Verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten zijn tijdens een BSTED-traject vaak langdurig en intensief betrokken. Zij observeren veranderingen, bieden dagelijkse zorg, signaleren symptomen en ondersteunen patiënt en naasten.
Juist in die nabijheid kunnen ook vragen en morele spanningen ontstaan. Wat doe je wanneer een patiënt om drinken vraagt? Hoe bespreek je de achteruitgang met naasten? Hoe handel je wanneer teamleden verschillend denken over de gekozen weg?
In deze sessie staat de dagelijkse praktijk centraal. Er is aandacht voor een goede voorbereiding op het verwachte beloop, voor mondzorg en verlichting van dorstgevoel en voor de signalering en behandeling van klachten. Ook wordt besproken hoe je patiënt en naasten begeleidt, hoe je omgaat met twijfel en emoties en hoe je binnen het zorgteam zorgt voor duidelijke afspraken en continuïteit van zorg.
De spreker is Erik Dierink, verpleegkundig specialist Palliatieve Zorg bij Mediant.
14.50 uur – Pauze
Koffie, thee en versnaperingen. Er is gelegenheid om de informatiestands te bezoeken en ervaringen met andere deelnemers uit te wisselen.
15.15 uur – Medische begeleiding van BSTED - Alexander de Graeff
Welke rol heeft de arts wanneer een patiënt overweegt bewust te stoppen met eten en drinken? Wat moet vooraf worden besproken en onderzocht? En welke medische begeleiding is nodig wanneer de patiënt daadwerkelijk met eten en drinken stopt?
Alexander de Graeff gaat in op het verhelderen van de hulpvraag en het beoordelen van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook bespreekt hij hoe verwachtingen en mogelijke alternatieven aan de orde kunnen komen en hoe patiënt en naasten worden voorbereid op het te verwachten verloop.
Vervolgens staat de medische begeleiding tijdens het traject centraal. Daarbij is aandacht voor het beleid rond bestaande medicatie, anticiperend voorschrijven en de behandeling van pijn, onrust, misselijkheid, delier en andere symptomen. Ook de relatie met palliatieve sedatie en andere beslissingen rond het levenseinde komt aan de orde.
Alexander de Graeff is internist-oncoloog en hospicearts en heeft zich gedurende zijn loopbaan intensief ingezet voor de ontwikkeling van de palliatieve zorg in Nederland. Hij is nauw betrokken geweest bij zorg, onderwijs, onderzoek, consultatie en de ontwikkeling van landelijke richtlijnen.
15.50 uur – Autonomie en professionele verantwoordelijkheid: het ethische en juridische perspectief – Gert van Dijk
BSTED roept fundamentele vragen op over zelfbeschikking en de verantwoordelijkheid van zorgverleners.
Mag iemand altijd besluiten niet meer te eten en te drinken? Wanneer kan een zorgverlener een verzoek om begeleiding weigeren? Wat betekent goede zorg wanneer een zorgverlener moeite heeft met de keuze? En welke ruimte is er voor professionele grenzen en gewetensbezwaren?
Gert van Dijk bespreekt het recht van mensen om eten en drinken te weigeren en staat stil bij de betekenis van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook komen de zorgplicht van professionals, de positie van naasten en het omgaan met gewetensbezwaren aan de orde.
Daarnaast wordt het onderscheid besproken tussen BSTED, euthanasie en palliatieve sedatie. Aan de hand van herkenbare praktijksituaties wordt zichtbaar hoe juridische kaders, professionele verantwoordelijkheid en persoonlijke overtuigingen elkaar kunnen raken.
Gert van Dijk is filosoof en medisch ethicus, verbonden aan de KNMG en het Erasmus MC. Hij houdt zich bezig met ethische dilemma’s in de gezondheidszorg en begeleidt zorgprofessionals bij morele besluitvorming in complexe praktijksituaties.
16.25 uur – Wanneer psychisch lijden op de voorgrond staat: BSTED bij psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek – Saskia Buijs
Een verzoek om begeleiding bij BSTED kan extra complex zijn wanneer psychisch lijden, een psychiatrische aandoening, cognitieve problematiek of een verslaving een belangrijke rol speelt.
Is de doodswens duurzaam of onderdeel van een behandelbare psychiatrische crisis? Hoe beoordeel je wilsbekwaamheid wanneer depressie, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of verslaving meespeelt? Wanneer is psychiatrische expertise noodzakelijk? En hoe voorkom je dat patiënten tussen verschillende zorgdomeinen terechtkomen?
Saskia Buijs bespreekt hoe psychiatrische diagnostiek kan bijdragen aan een zorgvuldige beoordeling en hoe wilsbekwaamheid in complexe situaties kan worden onderzocht. Ook gaat zij in op suïcidaliteit, behandelbare en onbehandelbare aspecten van psychisch lijden en de invloed van verslavingsproblematiek op de besluitvorming.
Daarbij is bijzondere aandacht voor de samenwerking tussen huisarts, psychiatrie en palliatieve zorg en voor situaties waarin respect voor autonomie en bescherming van een kwetsbare patiënt op gespannen voet met elkaar lijken te staan.
Saskia Buijs is verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg. Zij richt zich in het bijzonder op palliatieve zorg voor mensen met psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek en op een betere samenwerking tussen beide zorggebieden.
17.05 uur – Panelgesprek: wat is goede begeleiding bij BSTED?
Onder leiding van Sabine Netters gaan de sprekers met elkaar en met de deelnemers in gesprek.
Aan de hand van vragen en casuïstiek uit de zaal worden de verschillende perspectieven bij elkaar gebracht. Waar vullen disciplines elkaar aan? Waar kunnen spanningen ontstaan? Wie neemt op welk moment de regie? En wat is nodig om te voorkomen dat patiënten, naasten of zorgverleners er alleen voor komen te staan?
Er is ruimte voor praktische vragen, ethische dilemma’s en ervaringen uit de eigen beroepspraktijk.
17.30 uur – Afsluiting
Sabine Netters sluit de middag af met de belangrijkste inzichten en aandachtspunten.
Je vindt hier de site om je in te schrijven.

Erik Dierink
Verpleegkundig specialist Palliatieve Zorg
14:50–15:15 Pauze
15:15–15:50 Het perspectief van artsen

Op woensdag 3 maart 2027 organiseert Carend in Van der Valk Hotel Veenendaal een congres over bewust stoppen met eten en drinken. Tijdens deze middag wordt BSTED belicht vanuit het perspectief van patiënten, naasten, verpleegkundigen, artsen, ethici, juristen en de psychiatrie.
Bewust stoppen met eten en drinken is een keuze die diep ingrijpt in het leven van patiënten, naasten en zorgverleners. Het is een proces waarin lichamelijke, psychische, sociale en existentiële vragen voortdurend met elkaar verweven zijn.
Een verzoek om begeleiding bij BSTED vraagt om medische kennis en verpleegkundige expertise, maar ook om zorgvuldige communicatie, ethische reflectie en soms psychiatrische beoordeling. Hoe weet je of een keuze vrijwillig en weloverwogen is? Welke verantwoordelijkheid heeft een zorgverlener? Wat hebben patiënten en naasten nodig? En hoe bied je goede palliatieve zorg wanneer iemand daadwerkelijk stopt met eten en drinken?
Tijdens het congres volgen we het traject van een patiënt stap voor stap. De middag begint met het persoonlijke verhaal van een nabestaande. Daarna komen de eerste overwegingen, de besluitvorming, de dagelijkse verzorging en de medische begeleiding aan bod. Vervolgens worden de ethische, juridische en psychiatrische vraagstukken verder verdiept.
Zo ontstaat een breed en samenhangend beeld van wat deskundige, zorgvuldige en menswaardige begeleiding bij BSTED vraagt.
Het congres vindt plaats op woensdag 3 maart 2027 van 13.00 tot 17.30 uur in Van der Valk Hotel Veenendaal. Internist-oncoloog Sabine Netters is dagvoorzitter.
Je kan je hier inschrijven.
Programma van het Congres
12.15 uur – Ontvangst en registratie
De zaal is geopend vanaf 12.15 uur. Deelnemers worden ontvangen met koffie, thee en iets lekkers. Er is gelegenheid om collega’s en andere congresdeelnemers te ontmoeten.
13.00 uur – Opening
Sabine Netters heet de deelnemers welkom en introduceert het thema van de middag. Wat verstaan we precies onder bewust stoppen met eten en drinken? Waarom kiezen mensen hiervoor? Welke vragen en dilemma’s kunnen tijdens een BSTED-traject ontstaan? En wat vraagt deze keuze van patiënten, naasten en betrokken zorgverleners?
De centrale vraag van het congres is hoe we mensen die bewust stoppen met eten en drinken op een deskundige, zorgvuldige en menswaardige manier kunnen begeleiden.
Sabine Netters is internist-oncoloog, consulent palliatieve zorg en medeoprichter en bestuurder van Carend. Zij is werkzaam in het Antoni van Leeuwenhoek en verzorgt regelmatig onderwijs over palliatieve zorg en besluitvorming rond het levenseinde.
13.10 uur – Een persoonlijk verhaal: van besluit tot afscheid. Spreker: Gijs Haak
Hoe is het om van dichtbij mee te maken dat iemand besluit te stoppen met eten en drinken?
Filmmaker en fotograaf Gijs Haak maakte de documentaire Dertien Dagen, waarin hij de laatste levensfase van zijn vader vastlegde nadat deze bewust stopte met eten en drinken. Tijdens het congres vertelt Haak wat zo’n keuze betekent voor de mensen die ernaast staan. Over nabijheid, twijfel, zorg, loslaten en de impact die het begeleiden van een naaste tijdens BSTED kan hebben.
Een persoonlijk verhaal over autonomie en afhankelijkheid, over vasthouden en loslaten en over de impact die BSTED ook na het overlijden op naasten kan hebben.
13.40 uur – De keuze voor BSTED: het perspectief van patiënten en naasten - Eva Bolt
Een keuze voor BSTED ontstaat zelden van het ene op het andere moment. Vaak gaat er een langere periode van ziekte, verlies, afhankelijkheid of existentieel lijden aan vooraf.
Welke redenen hebben patiënten om BSTED te overwegen? Welke verwachtingen bestaan er over het verloop? Hoe bespreek je onzekerheden en mogelijke alternatieven? En hoe voorkom je dat een patiënt of diens naasten zich tijdens het besluitvormingsproces alleen gelaten voelen?
Eva Bolt bespreekt de motieven en verwachtingen van patiënten, de betekenis van autonomie en regie en de rol die naasten spelen bij de besluitvorming. Ook is er aandacht voor twijfel en ambivalentie, voor veranderende wensen en voor de emotionele en existentiële vragen die tijdens het proces kunnen ontstaan.
Aan de hand van praktijkervaringen wordt zichtbaar hoe belangrijk het is om niet alleen naar de keuze zelf te luisteren, maar ook naar het verhaal dat eraan voorafgaat.
Eva Bolt is huisarts en universitair docent eerstelijns palliatieve zorg bij Amsterdam UMC. Zij deed uitgebreid onderzoek naar beslissingen rond het levenseinde en geldt als een vooraanstaand deskundige op het gebied van bewust stoppen met eten en drinken.
14.15 uur – Zorgen in de dagelijkse praktijk: het verpleegkundig perspectief
Verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten zijn tijdens een BSTED-traject vaak langdurig en intensief betrokken. Zij observeren veranderingen, bieden dagelijkse zorg, signaleren symptomen en ondersteunen patiënt en naasten.
Juist in die nabijheid kunnen ook vragen en morele spanningen ontstaan. Wat doe je wanneer een patiënt om drinken vraagt? Hoe bespreek je de achteruitgang met naasten? Hoe handel je wanneer teamleden verschillend denken over de gekozen weg?
In deze sessie staat de dagelijkse praktijk centraal. Er is aandacht voor een goede voorbereiding op het verwachte beloop, voor mondzorg en verlichting van dorstgevoel en voor de signalering en behandeling van klachten. Ook wordt besproken hoe je patiënt en naasten begeleidt, hoe je omgaat met twijfel en emoties en hoe je binnen het zorgteam zorgt voor duidelijke afspraken en continuïteit van zorg.
De spreker is Erik Dierink, verpleegkundig specialist Palliatieve Zorg bij Mediant.
14.50 uur – Pauze
Koffie, thee en versnaperingen. Er is gelegenheid om de informatiestands te bezoeken en ervaringen met andere deelnemers uit te wisselen.
15.15 uur – Medische begeleiding van BSTED - Alexander de Graeff
Welke rol heeft de arts wanneer een patiënt overweegt bewust te stoppen met eten en drinken? Wat moet vooraf worden besproken en onderzocht? En welke medische begeleiding is nodig wanneer de patiënt daadwerkelijk met eten en drinken stopt?
Alexander de Graeff gaat in op het verhelderen van de hulpvraag en het beoordelen van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook bespreekt hij hoe verwachtingen en mogelijke alternatieven aan de orde kunnen komen en hoe patiënt en naasten worden voorbereid op het te verwachten verloop.
Vervolgens staat de medische begeleiding tijdens het traject centraal. Daarbij is aandacht voor het beleid rond bestaande medicatie, anticiperend voorschrijven en de behandeling van pijn, onrust, misselijkheid, delier en andere symptomen. Ook de relatie met palliatieve sedatie en andere beslissingen rond het levenseinde komt aan de orde.
Alexander de Graeff is internist-oncoloog en hospicearts en heeft zich gedurende zijn loopbaan intensief ingezet voor de ontwikkeling van de palliatieve zorg in Nederland. Hij is nauw betrokken geweest bij zorg, onderwijs, onderzoek, consultatie en de ontwikkeling van landelijke richtlijnen.
15.50 uur – Autonomie en professionele verantwoordelijkheid: het ethische en juridische perspectief – Gert van Dijk
BSTED roept fundamentele vragen op over zelfbeschikking en de verantwoordelijkheid van zorgverleners.
Mag iemand altijd besluiten niet meer te eten en te drinken? Wanneer kan een zorgverlener een verzoek om begeleiding weigeren? Wat betekent goede zorg wanneer een zorgverlener moeite heeft met de keuze? En welke ruimte is er voor professionele grenzen en gewetensbezwaren?
Gert van Dijk bespreekt het recht van mensen om eten en drinken te weigeren en staat stil bij de betekenis van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook komen de zorgplicht van professionals, de positie van naasten en het omgaan met gewetensbezwaren aan de orde.
Daarnaast wordt het onderscheid besproken tussen BSTED, euthanasie en palliatieve sedatie. Aan de hand van herkenbare praktijksituaties wordt zichtbaar hoe juridische kaders, professionele verantwoordelijkheid en persoonlijke overtuigingen elkaar kunnen raken.
Gert van Dijk is filosoof en medisch ethicus, verbonden aan de KNMG en het Erasmus MC. Hij houdt zich bezig met ethische dilemma’s in de gezondheidszorg en begeleidt zorgprofessionals bij morele besluitvorming in complexe praktijksituaties.
16.25 uur – Wanneer psychisch lijden op de voorgrond staat: BSTED bij psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek – Saskia Buijs
Een verzoek om begeleiding bij BSTED kan extra complex zijn wanneer psychisch lijden, een psychiatrische aandoening, cognitieve problematiek of een verslaving een belangrijke rol speelt.
Is de doodswens duurzaam of onderdeel van een behandelbare psychiatrische crisis? Hoe beoordeel je wilsbekwaamheid wanneer depressie, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of verslaving meespeelt? Wanneer is psychiatrische expertise noodzakelijk? En hoe voorkom je dat patiënten tussen verschillende zorgdomeinen terechtkomen?
Saskia Buijs bespreekt hoe psychiatrische diagnostiek kan bijdragen aan een zorgvuldige beoordeling en hoe wilsbekwaamheid in complexe situaties kan worden onderzocht. Ook gaat zij in op suïcidaliteit, behandelbare en onbehandelbare aspecten van psychisch lijden en de invloed van verslavingsproblematiek op de besluitvorming.
Daarbij is bijzondere aandacht voor de samenwerking tussen huisarts, psychiatrie en palliatieve zorg en voor situaties waarin respect voor autonomie en bescherming van een kwetsbare patiënt op gespannen voet met elkaar lijken te staan.
Saskia Buijs is verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg. Zij richt zich in het bijzonder op palliatieve zorg voor mensen met psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek en op een betere samenwerking tussen beide zorggebieden.
17.05 uur – Panelgesprek: wat is goede begeleiding bij BSTED?
Onder leiding van Sabine Netters gaan de sprekers met elkaar en met de deelnemers in gesprek.
Aan de hand van vragen en casuïstiek uit de zaal worden de verschillende perspectieven bij elkaar gebracht. Waar vullen disciplines elkaar aan? Waar kunnen spanningen ontstaan? Wie neemt op welk moment de regie? En wat is nodig om te voorkomen dat patiënten, naasten of zorgverleners er alleen voor komen te staan?
Er is ruimte voor praktische vragen, ethische dilemma’s en ervaringen uit de eigen beroepspraktijk.
17.30 uur – Afsluiting
Sabine Netters sluit de middag af met de belangrijkste inzichten en aandachtspunten.
Je vindt hier de site om je in te schrijven.

Alexander de Graeff
Internist-oncoloog | Hospice-arts
15:50–16:25 Het ethische en juridische perspectief

Op woensdag 3 maart 2027 organiseert Carend in Van der Valk Hotel Veenendaal een congres over bewust stoppen met eten en drinken. Tijdens deze middag wordt BSTED belicht vanuit het perspectief van patiënten, naasten, verpleegkundigen, artsen, ethici, juristen en de psychiatrie.
Bewust stoppen met eten en drinken is een keuze die diep ingrijpt in het leven van patiënten, naasten en zorgverleners. Het is een proces waarin lichamelijke, psychische, sociale en existentiële vragen voortdurend met elkaar verweven zijn.
Een verzoek om begeleiding bij BSTED vraagt om medische kennis en verpleegkundige expertise, maar ook om zorgvuldige communicatie, ethische reflectie en soms psychiatrische beoordeling. Hoe weet je of een keuze vrijwillig en weloverwogen is? Welke verantwoordelijkheid heeft een zorgverlener? Wat hebben patiënten en naasten nodig? En hoe bied je goede palliatieve zorg wanneer iemand daadwerkelijk stopt met eten en drinken?
Tijdens het congres volgen we het traject van een patiënt stap voor stap. De middag begint met het persoonlijke verhaal van een nabestaande. Daarna komen de eerste overwegingen, de besluitvorming, de dagelijkse verzorging en de medische begeleiding aan bod. Vervolgens worden de ethische, juridische en psychiatrische vraagstukken verder verdiept.
Zo ontstaat een breed en samenhangend beeld van wat deskundige, zorgvuldige en menswaardige begeleiding bij BSTED vraagt.
Het congres vindt plaats op woensdag 3 maart 2027 van 13.00 tot 17.30 uur in Van der Valk Hotel Veenendaal. Internist-oncoloog Sabine Netters is dagvoorzitter.
Je kan je hier inschrijven.
Programma van het Congres
12.15 uur – Ontvangst en registratie
De zaal is geopend vanaf 12.15 uur. Deelnemers worden ontvangen met koffie, thee en iets lekkers. Er is gelegenheid om collega’s en andere congresdeelnemers te ontmoeten.
13.00 uur – Opening
Sabine Netters heet de deelnemers welkom en introduceert het thema van de middag. Wat verstaan we precies onder bewust stoppen met eten en drinken? Waarom kiezen mensen hiervoor? Welke vragen en dilemma’s kunnen tijdens een BSTED-traject ontstaan? En wat vraagt deze keuze van patiënten, naasten en betrokken zorgverleners?
De centrale vraag van het congres is hoe we mensen die bewust stoppen met eten en drinken op een deskundige, zorgvuldige en menswaardige manier kunnen begeleiden.
Sabine Netters is internist-oncoloog, consulent palliatieve zorg en medeoprichter en bestuurder van Carend. Zij is werkzaam in het Antoni van Leeuwenhoek en verzorgt regelmatig onderwijs over palliatieve zorg en besluitvorming rond het levenseinde.
13.10 uur – Een persoonlijk verhaal: van besluit tot afscheid. Spreker: Gijs Haak
Hoe is het om van dichtbij mee te maken dat iemand besluit te stoppen met eten en drinken?
Filmmaker en fotograaf Gijs Haak maakte de documentaire Dertien Dagen, waarin hij de laatste levensfase van zijn vader vastlegde nadat deze bewust stopte met eten en drinken. Tijdens het congres vertelt Haak wat zo’n keuze betekent voor de mensen die ernaast staan. Over nabijheid, twijfel, zorg, loslaten en de impact die het begeleiden van een naaste tijdens BSTED kan hebben.
Een persoonlijk verhaal over autonomie en afhankelijkheid, over vasthouden en loslaten en over de impact die BSTED ook na het overlijden op naasten kan hebben.
13.40 uur – De keuze voor BSTED: het perspectief van patiënten en naasten - Eva Bolt
Een keuze voor BSTED ontstaat zelden van het ene op het andere moment. Vaak gaat er een langere periode van ziekte, verlies, afhankelijkheid of existentieel lijden aan vooraf.
Welke redenen hebben patiënten om BSTED te overwegen? Welke verwachtingen bestaan er over het verloop? Hoe bespreek je onzekerheden en mogelijke alternatieven? En hoe voorkom je dat een patiënt of diens naasten zich tijdens het besluitvormingsproces alleen gelaten voelen?
Eva Bolt bespreekt de motieven en verwachtingen van patiënten, de betekenis van autonomie en regie en de rol die naasten spelen bij de besluitvorming. Ook is er aandacht voor twijfel en ambivalentie, voor veranderende wensen en voor de emotionele en existentiële vragen die tijdens het proces kunnen ontstaan.
Aan de hand van praktijkervaringen wordt zichtbaar hoe belangrijk het is om niet alleen naar de keuze zelf te luisteren, maar ook naar het verhaal dat eraan voorafgaat.
Eva Bolt is huisarts en universitair docent eerstelijns palliatieve zorg bij Amsterdam UMC. Zij deed uitgebreid onderzoek naar beslissingen rond het levenseinde en geldt als een vooraanstaand deskundige op het gebied van bewust stoppen met eten en drinken.
14.15 uur – Zorgen in de dagelijkse praktijk: het verpleegkundig perspectief
Verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten zijn tijdens een BSTED-traject vaak langdurig en intensief betrokken. Zij observeren veranderingen, bieden dagelijkse zorg, signaleren symptomen en ondersteunen patiënt en naasten.
Juist in die nabijheid kunnen ook vragen en morele spanningen ontstaan. Wat doe je wanneer een patiënt om drinken vraagt? Hoe bespreek je de achteruitgang met naasten? Hoe handel je wanneer teamleden verschillend denken over de gekozen weg?
In deze sessie staat de dagelijkse praktijk centraal. Er is aandacht voor een goede voorbereiding op het verwachte beloop, voor mondzorg en verlichting van dorstgevoel en voor de signalering en behandeling van klachten. Ook wordt besproken hoe je patiënt en naasten begeleidt, hoe je omgaat met twijfel en emoties en hoe je binnen het zorgteam zorgt voor duidelijke afspraken en continuïteit van zorg.
De spreker is Erik Dierink, verpleegkundig specialist Palliatieve Zorg bij Mediant.
14.50 uur – Pauze
Koffie, thee en versnaperingen. Er is gelegenheid om de informatiestands te bezoeken en ervaringen met andere deelnemers uit te wisselen.
15.15 uur – Medische begeleiding van BSTED - Alexander de Graeff
Welke rol heeft de arts wanneer een patiënt overweegt bewust te stoppen met eten en drinken? Wat moet vooraf worden besproken en onderzocht? En welke medische begeleiding is nodig wanneer de patiënt daadwerkelijk met eten en drinken stopt?
Alexander de Graeff gaat in op het verhelderen van de hulpvraag en het beoordelen van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook bespreekt hij hoe verwachtingen en mogelijke alternatieven aan de orde kunnen komen en hoe patiënt en naasten worden voorbereid op het te verwachten verloop.
Vervolgens staat de medische begeleiding tijdens het traject centraal. Daarbij is aandacht voor het beleid rond bestaande medicatie, anticiperend voorschrijven en de behandeling van pijn, onrust, misselijkheid, delier en andere symptomen. Ook de relatie met palliatieve sedatie en andere beslissingen rond het levenseinde komt aan de orde.
Alexander de Graeff is internist-oncoloog en hospicearts en heeft zich gedurende zijn loopbaan intensief ingezet voor de ontwikkeling van de palliatieve zorg in Nederland. Hij is nauw betrokken geweest bij zorg, onderwijs, onderzoek, consultatie en de ontwikkeling van landelijke richtlijnen.
15.50 uur – Autonomie en professionele verantwoordelijkheid: het ethische en juridische perspectief – Gert van Dijk
BSTED roept fundamentele vragen op over zelfbeschikking en de verantwoordelijkheid van zorgverleners.
Mag iemand altijd besluiten niet meer te eten en te drinken? Wanneer kan een zorgverlener een verzoek om begeleiding weigeren? Wat betekent goede zorg wanneer een zorgverlener moeite heeft met de keuze? En welke ruimte is er voor professionele grenzen en gewetensbezwaren?
Gert van Dijk bespreekt het recht van mensen om eten en drinken te weigeren en staat stil bij de betekenis van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook komen de zorgplicht van professionals, de positie van naasten en het omgaan met gewetensbezwaren aan de orde.
Daarnaast wordt het onderscheid besproken tussen BSTED, euthanasie en palliatieve sedatie. Aan de hand van herkenbare praktijksituaties wordt zichtbaar hoe juridische kaders, professionele verantwoordelijkheid en persoonlijke overtuigingen elkaar kunnen raken.
Gert van Dijk is filosoof en medisch ethicus, verbonden aan de KNMG en het Erasmus MC. Hij houdt zich bezig met ethische dilemma’s in de gezondheidszorg en begeleidt zorgprofessionals bij morele besluitvorming in complexe praktijksituaties.
16.25 uur – Wanneer psychisch lijden op de voorgrond staat: BSTED bij psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek – Saskia Buijs
Een verzoek om begeleiding bij BSTED kan extra complex zijn wanneer psychisch lijden, een psychiatrische aandoening, cognitieve problematiek of een verslaving een belangrijke rol speelt.
Is de doodswens duurzaam of onderdeel van een behandelbare psychiatrische crisis? Hoe beoordeel je wilsbekwaamheid wanneer depressie, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of verslaving meespeelt? Wanneer is psychiatrische expertise noodzakelijk? En hoe voorkom je dat patiënten tussen verschillende zorgdomeinen terechtkomen?
Saskia Buijs bespreekt hoe psychiatrische diagnostiek kan bijdragen aan een zorgvuldige beoordeling en hoe wilsbekwaamheid in complexe situaties kan worden onderzocht. Ook gaat zij in op suïcidaliteit, behandelbare en onbehandelbare aspecten van psychisch lijden en de invloed van verslavingsproblematiek op de besluitvorming.
Daarbij is bijzondere aandacht voor de samenwerking tussen huisarts, psychiatrie en palliatieve zorg en voor situaties waarin respect voor autonomie en bescherming van een kwetsbare patiënt op gespannen voet met elkaar lijken te staan.
Saskia Buijs is verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg. Zij richt zich in het bijzonder op palliatieve zorg voor mensen met psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek en op een betere samenwerking tussen beide zorggebieden.
17.05 uur – Panelgesprek: wat is goede begeleiding bij BSTED?
Onder leiding van Sabine Netters gaan de sprekers met elkaar en met de deelnemers in gesprek.
Aan de hand van vragen en casuïstiek uit de zaal worden de verschillende perspectieven bij elkaar gebracht. Waar vullen disciplines elkaar aan? Waar kunnen spanningen ontstaan? Wie neemt op welk moment de regie? En wat is nodig om te voorkomen dat patiënten, naasten of zorgverleners er alleen voor komen te staan?
Er is ruimte voor praktische vragen, ethische dilemma’s en ervaringen uit de eigen beroepspraktijk.
17.30 uur – Afsluiting
Sabine Netters sluit de middag af met de belangrijkste inzichten en aandachtspunten.
Je vindt hier de site om je in te schrijven.

Gert van Dijk
Ethicus bij KNMG
16:25–17:05 BSTED bij psychiatrisch lijden en verslavingsproblematiek

Op woensdag 3 maart 2027 organiseert Carend in Van der Valk Hotel Veenendaal een congres over bewust stoppen met eten en drinken. Tijdens deze middag wordt BSTED belicht vanuit het perspectief van patiënten, naasten, verpleegkundigen, artsen, ethici, juristen en de psychiatrie.
Bewust stoppen met eten en drinken is een keuze die diep ingrijpt in het leven van patiënten, naasten en zorgverleners. Het is een proces waarin lichamelijke, psychische, sociale en existentiële vragen voortdurend met elkaar verweven zijn.
Een verzoek om begeleiding bij BSTED vraagt om medische kennis en verpleegkundige expertise, maar ook om zorgvuldige communicatie, ethische reflectie en soms psychiatrische beoordeling. Hoe weet je of een keuze vrijwillig en weloverwogen is? Welke verantwoordelijkheid heeft een zorgverlener? Wat hebben patiënten en naasten nodig? En hoe bied je goede palliatieve zorg wanneer iemand daadwerkelijk stopt met eten en drinken?
Tijdens het congres volgen we het traject van een patiënt stap voor stap. De middag begint met het persoonlijke verhaal van een nabestaande. Daarna komen de eerste overwegingen, de besluitvorming, de dagelijkse verzorging en de medische begeleiding aan bod. Vervolgens worden de ethische, juridische en psychiatrische vraagstukken verder verdiept.
Zo ontstaat een breed en samenhangend beeld van wat deskundige, zorgvuldige en menswaardige begeleiding bij BSTED vraagt.
Het congres vindt plaats op woensdag 3 maart 2027 van 13.00 tot 17.30 uur in Van der Valk Hotel Veenendaal. Internist-oncoloog Sabine Netters is dagvoorzitter.
Je kan je hier inschrijven.
Programma van het Congres
12.15 uur – Ontvangst en registratie
De zaal is geopend vanaf 12.15 uur. Deelnemers worden ontvangen met koffie, thee en iets lekkers. Er is gelegenheid om collega’s en andere congresdeelnemers te ontmoeten.
13.00 uur – Opening
Sabine Netters heet de deelnemers welkom en introduceert het thema van de middag. Wat verstaan we precies onder bewust stoppen met eten en drinken? Waarom kiezen mensen hiervoor? Welke vragen en dilemma’s kunnen tijdens een BSTED-traject ontstaan? En wat vraagt deze keuze van patiënten, naasten en betrokken zorgverleners?
De centrale vraag van het congres is hoe we mensen die bewust stoppen met eten en drinken op een deskundige, zorgvuldige en menswaardige manier kunnen begeleiden.
Sabine Netters is internist-oncoloog, consulent palliatieve zorg en medeoprichter en bestuurder van Carend. Zij is werkzaam in het Antoni van Leeuwenhoek en verzorgt regelmatig onderwijs over palliatieve zorg en besluitvorming rond het levenseinde.
13.10 uur – Een persoonlijk verhaal: van besluit tot afscheid. Spreker: Gijs Haak
Hoe is het om van dichtbij mee te maken dat iemand besluit te stoppen met eten en drinken?
Filmmaker en fotograaf Gijs Haak maakte de documentaire Dertien Dagen, waarin hij de laatste levensfase van zijn vader vastlegde nadat deze bewust stopte met eten en drinken. Tijdens het congres vertelt Haak wat zo’n keuze betekent voor de mensen die ernaast staan. Over nabijheid, twijfel, zorg, loslaten en de impact die het begeleiden van een naaste tijdens BSTED kan hebben.
Een persoonlijk verhaal over autonomie en afhankelijkheid, over vasthouden en loslaten en over de impact die BSTED ook na het overlijden op naasten kan hebben.
13.40 uur – De keuze voor BSTED: het perspectief van patiënten en naasten - Eva Bolt
Een keuze voor BSTED ontstaat zelden van het ene op het andere moment. Vaak gaat er een langere periode van ziekte, verlies, afhankelijkheid of existentieel lijden aan vooraf.
Welke redenen hebben patiënten om BSTED te overwegen? Welke verwachtingen bestaan er over het verloop? Hoe bespreek je onzekerheden en mogelijke alternatieven? En hoe voorkom je dat een patiënt of diens naasten zich tijdens het besluitvormingsproces alleen gelaten voelen?
Eva Bolt bespreekt de motieven en verwachtingen van patiënten, de betekenis van autonomie en regie en de rol die naasten spelen bij de besluitvorming. Ook is er aandacht voor twijfel en ambivalentie, voor veranderende wensen en voor de emotionele en existentiële vragen die tijdens het proces kunnen ontstaan.
Aan de hand van praktijkervaringen wordt zichtbaar hoe belangrijk het is om niet alleen naar de keuze zelf te luisteren, maar ook naar het verhaal dat eraan voorafgaat.
Eva Bolt is huisarts en universitair docent eerstelijns palliatieve zorg bij Amsterdam UMC. Zij deed uitgebreid onderzoek naar beslissingen rond het levenseinde en geldt als een vooraanstaand deskundige op het gebied van bewust stoppen met eten en drinken.
14.15 uur – Zorgen in de dagelijkse praktijk: het verpleegkundig perspectief
Verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten zijn tijdens een BSTED-traject vaak langdurig en intensief betrokken. Zij observeren veranderingen, bieden dagelijkse zorg, signaleren symptomen en ondersteunen patiënt en naasten.
Juist in die nabijheid kunnen ook vragen en morele spanningen ontstaan. Wat doe je wanneer een patiënt om drinken vraagt? Hoe bespreek je de achteruitgang met naasten? Hoe handel je wanneer teamleden verschillend denken over de gekozen weg?
In deze sessie staat de dagelijkse praktijk centraal. Er is aandacht voor een goede voorbereiding op het verwachte beloop, voor mondzorg en verlichting van dorstgevoel en voor de signalering en behandeling van klachten. Ook wordt besproken hoe je patiënt en naasten begeleidt, hoe je omgaat met twijfel en emoties en hoe je binnen het zorgteam zorgt voor duidelijke afspraken en continuïteit van zorg.
De spreker is Erik Dierink, verpleegkundig specialist Palliatieve Zorg bij Mediant.
14.50 uur – Pauze
Koffie, thee en versnaperingen. Er is gelegenheid om de informatiestands te bezoeken en ervaringen met andere deelnemers uit te wisselen.
15.15 uur – Medische begeleiding van BSTED - Alexander de Graeff
Welke rol heeft de arts wanneer een patiënt overweegt bewust te stoppen met eten en drinken? Wat moet vooraf worden besproken en onderzocht? En welke medische begeleiding is nodig wanneer de patiënt daadwerkelijk met eten en drinken stopt?
Alexander de Graeff gaat in op het verhelderen van de hulpvraag en het beoordelen van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook bespreekt hij hoe verwachtingen en mogelijke alternatieven aan de orde kunnen komen en hoe patiënt en naasten worden voorbereid op het te verwachten verloop.
Vervolgens staat de medische begeleiding tijdens het traject centraal. Daarbij is aandacht voor het beleid rond bestaande medicatie, anticiperend voorschrijven en de behandeling van pijn, onrust, misselijkheid, delier en andere symptomen. Ook de relatie met palliatieve sedatie en andere beslissingen rond het levenseinde komt aan de orde.
Alexander de Graeff is internist-oncoloog en hospicearts en heeft zich gedurende zijn loopbaan intensief ingezet voor de ontwikkeling van de palliatieve zorg in Nederland. Hij is nauw betrokken geweest bij zorg, onderwijs, onderzoek, consultatie en de ontwikkeling van landelijke richtlijnen.
15.50 uur – Autonomie en professionele verantwoordelijkheid: het ethische en juridische perspectief – Gert van Dijk
BSTED roept fundamentele vragen op over zelfbeschikking en de verantwoordelijkheid van zorgverleners.
Mag iemand altijd besluiten niet meer te eten en te drinken? Wanneer kan een zorgverlener een verzoek om begeleiding weigeren? Wat betekent goede zorg wanneer een zorgverlener moeite heeft met de keuze? En welke ruimte is er voor professionele grenzen en gewetensbezwaren?
Gert van Dijk bespreekt het recht van mensen om eten en drinken te weigeren en staat stil bij de betekenis van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook komen de zorgplicht van professionals, de positie van naasten en het omgaan met gewetensbezwaren aan de orde.
Daarnaast wordt het onderscheid besproken tussen BSTED, euthanasie en palliatieve sedatie. Aan de hand van herkenbare praktijksituaties wordt zichtbaar hoe juridische kaders, professionele verantwoordelijkheid en persoonlijke overtuigingen elkaar kunnen raken.
Gert van Dijk is filosoof en medisch ethicus, verbonden aan de KNMG en het Erasmus MC. Hij houdt zich bezig met ethische dilemma’s in de gezondheidszorg en begeleidt zorgprofessionals bij morele besluitvorming in complexe praktijksituaties.
16.25 uur – Wanneer psychisch lijden op de voorgrond staat: BSTED bij psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek – Saskia Buijs
Een verzoek om begeleiding bij BSTED kan extra complex zijn wanneer psychisch lijden, een psychiatrische aandoening, cognitieve problematiek of een verslaving een belangrijke rol speelt.
Is de doodswens duurzaam of onderdeel van een behandelbare psychiatrische crisis? Hoe beoordeel je wilsbekwaamheid wanneer depressie, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of verslaving meespeelt? Wanneer is psychiatrische expertise noodzakelijk? En hoe voorkom je dat patiënten tussen verschillende zorgdomeinen terechtkomen?
Saskia Buijs bespreekt hoe psychiatrische diagnostiek kan bijdragen aan een zorgvuldige beoordeling en hoe wilsbekwaamheid in complexe situaties kan worden onderzocht. Ook gaat zij in op suïcidaliteit, behandelbare en onbehandelbare aspecten van psychisch lijden en de invloed van verslavingsproblematiek op de besluitvorming.
Daarbij is bijzondere aandacht voor de samenwerking tussen huisarts, psychiatrie en palliatieve zorg en voor situaties waarin respect voor autonomie en bescherming van een kwetsbare patiënt op gespannen voet met elkaar lijken te staan.
Saskia Buijs is verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg. Zij richt zich in het bijzonder op palliatieve zorg voor mensen met psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek en op een betere samenwerking tussen beide zorggebieden.
17.05 uur – Panelgesprek: wat is goede begeleiding bij BSTED?
Onder leiding van Sabine Netters gaan de sprekers met elkaar en met de deelnemers in gesprek.
Aan de hand van vragen en casuïstiek uit de zaal worden de verschillende perspectieven bij elkaar gebracht. Waar vullen disciplines elkaar aan? Waar kunnen spanningen ontstaan? Wie neemt op welk moment de regie? En wat is nodig om te voorkomen dat patiënten, naasten of zorgverleners er alleen voor komen te staan?
Er is ruimte voor praktische vragen, ethische dilemma’s en ervaringen uit de eigen beroepspraktijk.
17.30 uur – Afsluiting
Sabine Netters sluit de middag af met de belangrijkste inzichten en aandachtspunten.
Je vindt hier de site om je in te schrijven.

Saskia Buijs
verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg
17:05–17:30 Panelgesprek en vragen uit de zaal

Op woensdag 3 maart 2027 organiseert Carend in Van der Valk Hotel Veenendaal een congres over bewust stoppen met eten en drinken. Tijdens deze middag wordt BSTED belicht vanuit het perspectief van patiënten, naasten, verpleegkundigen, artsen, ethici, juristen en de psychiatrie.
Bewust stoppen met eten en drinken is een keuze die diep ingrijpt in het leven van patiënten, naasten en zorgverleners. Het is een proces waarin lichamelijke, psychische, sociale en existentiële vragen voortdurend met elkaar verweven zijn.
Een verzoek om begeleiding bij BSTED vraagt om medische kennis en verpleegkundige expertise, maar ook om zorgvuldige communicatie, ethische reflectie en soms psychiatrische beoordeling. Hoe weet je of een keuze vrijwillig en weloverwogen is? Welke verantwoordelijkheid heeft een zorgverlener? Wat hebben patiënten en naasten nodig? En hoe bied je goede palliatieve zorg wanneer iemand daadwerkelijk stopt met eten en drinken?
Tijdens het congres volgen we het traject van een patiënt stap voor stap. De middag begint met het persoonlijke verhaal van een nabestaande. Daarna komen de eerste overwegingen, de besluitvorming, de dagelijkse verzorging en de medische begeleiding aan bod. Vervolgens worden de ethische, juridische en psychiatrische vraagstukken verder verdiept.
Zo ontstaat een breed en samenhangend beeld van wat deskundige, zorgvuldige en menswaardige begeleiding bij BSTED vraagt.
Het congres vindt plaats op woensdag 3 maart 2027 van 13.00 tot 17.30 uur in Van der Valk Hotel Veenendaal. Internist-oncoloog Sabine Netters is dagvoorzitter.
Je kan je hier inschrijven.
Programma van het Congres
12.15 uur – Ontvangst en registratie
De zaal is geopend vanaf 12.15 uur. Deelnemers worden ontvangen met koffie, thee en iets lekkers. Er is gelegenheid om collega’s en andere congresdeelnemers te ontmoeten.
13.00 uur – Opening
Sabine Netters heet de deelnemers welkom en introduceert het thema van de middag. Wat verstaan we precies onder bewust stoppen met eten en drinken? Waarom kiezen mensen hiervoor? Welke vragen en dilemma’s kunnen tijdens een BSTED-traject ontstaan? En wat vraagt deze keuze van patiënten, naasten en betrokken zorgverleners?
De centrale vraag van het congres is hoe we mensen die bewust stoppen met eten en drinken op een deskundige, zorgvuldige en menswaardige manier kunnen begeleiden.
Sabine Netters is internist-oncoloog, consulent palliatieve zorg en medeoprichter en bestuurder van Carend. Zij is werkzaam in het Antoni van Leeuwenhoek en verzorgt regelmatig onderwijs over palliatieve zorg en besluitvorming rond het levenseinde.
13.10 uur – Een persoonlijk verhaal: van besluit tot afscheid. Spreker: Gijs Haak
Hoe is het om van dichtbij mee te maken dat iemand besluit te stoppen met eten en drinken?
Filmmaker en fotograaf Gijs Haak maakte de documentaire Dertien Dagen, waarin hij de laatste levensfase van zijn vader vastlegde nadat deze bewust stopte met eten en drinken. Tijdens het congres vertelt Haak wat zo’n keuze betekent voor de mensen die ernaast staan. Over nabijheid, twijfel, zorg, loslaten en de impact die het begeleiden van een naaste tijdens BSTED kan hebben.
Een persoonlijk verhaal over autonomie en afhankelijkheid, over vasthouden en loslaten en over de impact die BSTED ook na het overlijden op naasten kan hebben.
13.40 uur – De keuze voor BSTED: het perspectief van patiënten en naasten - Eva Bolt
Een keuze voor BSTED ontstaat zelden van het ene op het andere moment. Vaak gaat er een langere periode van ziekte, verlies, afhankelijkheid of existentieel lijden aan vooraf.
Welke redenen hebben patiënten om BSTED te overwegen? Welke verwachtingen bestaan er over het verloop? Hoe bespreek je onzekerheden en mogelijke alternatieven? En hoe voorkom je dat een patiënt of diens naasten zich tijdens het besluitvormingsproces alleen gelaten voelen?
Eva Bolt bespreekt de motieven en verwachtingen van patiënten, de betekenis van autonomie en regie en de rol die naasten spelen bij de besluitvorming. Ook is er aandacht voor twijfel en ambivalentie, voor veranderende wensen en voor de emotionele en existentiële vragen die tijdens het proces kunnen ontstaan.
Aan de hand van praktijkervaringen wordt zichtbaar hoe belangrijk het is om niet alleen naar de keuze zelf te luisteren, maar ook naar het verhaal dat eraan voorafgaat.
Eva Bolt is huisarts en universitair docent eerstelijns palliatieve zorg bij Amsterdam UMC. Zij deed uitgebreid onderzoek naar beslissingen rond het levenseinde en geldt als een vooraanstaand deskundige op het gebied van bewust stoppen met eten en drinken.
14.15 uur – Zorgen in de dagelijkse praktijk: het verpleegkundig perspectief
Verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten zijn tijdens een BSTED-traject vaak langdurig en intensief betrokken. Zij observeren veranderingen, bieden dagelijkse zorg, signaleren symptomen en ondersteunen patiënt en naasten.
Juist in die nabijheid kunnen ook vragen en morele spanningen ontstaan. Wat doe je wanneer een patiënt om drinken vraagt? Hoe bespreek je de achteruitgang met naasten? Hoe handel je wanneer teamleden verschillend denken over de gekozen weg?
In deze sessie staat de dagelijkse praktijk centraal. Er is aandacht voor een goede voorbereiding op het verwachte beloop, voor mondzorg en verlichting van dorstgevoel en voor de signalering en behandeling van klachten. Ook wordt besproken hoe je patiënt en naasten begeleidt, hoe je omgaat met twijfel en emoties en hoe je binnen het zorgteam zorgt voor duidelijke afspraken en continuïteit van zorg.
De spreker is Erik Dierink, verpleegkundig specialist Palliatieve Zorg bij Mediant.
14.50 uur – Pauze
Koffie, thee en versnaperingen. Er is gelegenheid om de informatiestands te bezoeken en ervaringen met andere deelnemers uit te wisselen.
15.15 uur – Medische begeleiding van BSTED - Alexander de Graeff
Welke rol heeft de arts wanneer een patiënt overweegt bewust te stoppen met eten en drinken? Wat moet vooraf worden besproken en onderzocht? En welke medische begeleiding is nodig wanneer de patiënt daadwerkelijk met eten en drinken stopt?
Alexander de Graeff gaat in op het verhelderen van de hulpvraag en het beoordelen van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook bespreekt hij hoe verwachtingen en mogelijke alternatieven aan de orde kunnen komen en hoe patiënt en naasten worden voorbereid op het te verwachten verloop.
Vervolgens staat de medische begeleiding tijdens het traject centraal. Daarbij is aandacht voor het beleid rond bestaande medicatie, anticiperend voorschrijven en de behandeling van pijn, onrust, misselijkheid, delier en andere symptomen. Ook de relatie met palliatieve sedatie en andere beslissingen rond het levenseinde komt aan de orde.
Alexander de Graeff is internist-oncoloog en hospicearts en heeft zich gedurende zijn loopbaan intensief ingezet voor de ontwikkeling van de palliatieve zorg in Nederland. Hij is nauw betrokken geweest bij zorg, onderwijs, onderzoek, consultatie en de ontwikkeling van landelijke richtlijnen.
15.50 uur – Autonomie en professionele verantwoordelijkheid: het ethische en juridische perspectief – Gert van Dijk
BSTED roept fundamentele vragen op over zelfbeschikking en de verantwoordelijkheid van zorgverleners.
Mag iemand altijd besluiten niet meer te eten en te drinken? Wanneer kan een zorgverlener een verzoek om begeleiding weigeren? Wat betekent goede zorg wanneer een zorgverlener moeite heeft met de keuze? En welke ruimte is er voor professionele grenzen en gewetensbezwaren?
Gert van Dijk bespreekt het recht van mensen om eten en drinken te weigeren en staat stil bij de betekenis van vrijwilligheid en wilsbekwaamheid. Ook komen de zorgplicht van professionals, de positie van naasten en het omgaan met gewetensbezwaren aan de orde.
Daarnaast wordt het onderscheid besproken tussen BSTED, euthanasie en palliatieve sedatie. Aan de hand van herkenbare praktijksituaties wordt zichtbaar hoe juridische kaders, professionele verantwoordelijkheid en persoonlijke overtuigingen elkaar kunnen raken.
Gert van Dijk is filosoof en medisch ethicus, verbonden aan de KNMG en het Erasmus MC. Hij houdt zich bezig met ethische dilemma’s in de gezondheidszorg en begeleidt zorgprofessionals bij morele besluitvorming in complexe praktijksituaties.
16.25 uur – Wanneer psychisch lijden op de voorgrond staat: BSTED bij psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek – Saskia Buijs
Een verzoek om begeleiding bij BSTED kan extra complex zijn wanneer psychisch lijden, een psychiatrische aandoening, cognitieve problematiek of een verslaving een belangrijke rol speelt.
Is de doodswens duurzaam of onderdeel van een behandelbare psychiatrische crisis? Hoe beoordeel je wilsbekwaamheid wanneer depressie, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of verslaving meespeelt? Wanneer is psychiatrische expertise noodzakelijk? En hoe voorkom je dat patiënten tussen verschillende zorgdomeinen terechtkomen?
Saskia Buijs bespreekt hoe psychiatrische diagnostiek kan bijdragen aan een zorgvuldige beoordeling en hoe wilsbekwaamheid in complexe situaties kan worden onderzocht. Ook gaat zij in op suïcidaliteit, behandelbare en onbehandelbare aspecten van psychisch lijden en de invloed van verslavingsproblematiek op de besluitvorming.
Daarbij is bijzondere aandacht voor de samenwerking tussen huisarts, psychiatrie en palliatieve zorg en voor situaties waarin respect voor autonomie en bescherming van een kwetsbare patiënt op gespannen voet met elkaar lijken te staan.
Saskia Buijs is verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg. Zij richt zich in het bijzonder op palliatieve zorg voor mensen met psychiatrische aandoeningen en verslavingsproblematiek en op een betere samenwerking tussen beide zorggebieden.
17.05 uur – Panelgesprek: wat is goede begeleiding bij BSTED?
Onder leiding van Sabine Netters gaan de sprekers met elkaar en met de deelnemers in gesprek.
Aan de hand van vragen en casuïstiek uit de zaal worden de verschillende perspectieven bij elkaar gebracht. Waar vullen disciplines elkaar aan? Waar kunnen spanningen ontstaan? Wie neemt op welk moment de regie? En wat is nodig om te voorkomen dat patiënten, naasten of zorgverleners er alleen voor komen te staan?
Er is ruimte voor praktische vragen, ethische dilemma’s en ervaringen uit de eigen beroepspraktijk.
17.30 uur – Afsluiting
Sabine Netters sluit de middag af met de belangrijkste inzichten en aandachtspunten.
Je vindt hier de site om je in te schrijven.

Sabine Netters
Geneesheer directeur Carend Zorg, internist-oncoloog, spreker en docent

Alexander de Graeff
Internist-oncoloog | Hospice-arts

Saskia Buijs
verslavingsarts KNMG en kaderarts palliatieve zorg

Gert van Dijk
Ethicus bij KNMG

Tickets

Aanmelden Congres Bewust Stoppen met Eten en Drinken € 155,00 vroegboek t/m 15-12-2026, daarna € 175,00

Aanmelden

Nieuws Columns Webinars Congressen Opleidingen Podcast Forum

Nieuwste podcast

De Carend Podcast - 7Stil verlies (Jan Bleyen)

Or listen on

Onze kalender

Webinar