Jaarcongres Carend: Zorg in de Stervensfase 28 oktober 2026

28 oktober 2026

09:00 - 17:00

Beatrix Theater Utrecht

De stervensfase is het moment waarop geneeskunde van karakter verandert.

Waar eerder behandelen centraal stond, draait het nu om verlichten. Om comfort. Om aanwezigheid. In de laatste dagen en uren van het leven wordt zorg teruggebracht tot haar essentie: wat heeft deze mens nú nodig?

Juist hier komen alle lijnen samen - medische besluitvorming, symptoombestrijding, communicatie met naasten, ethiek, twijfel, stilte. Het is een fase waarin kennis onmisbaar is, maar menselijkheid doorslaggevend.

Tijdens het congres Zorg in de Stervensfase staan we stil bij die kwetsbare, intense en betekenisvolle periode. Met wetenschap, praktijk, reflectie en theater verkennen we wat goede zorg vraagt wanneer genezen niet meer mogelijk is.

Niet alleen over wat we doen, maar ook over hoe we blijven.

Details

De stervensfase is een periode waarin zorg van karakter verandert. Waar eerder behandelen en verlengen centraal stonden, verschuift de aandacht naar verlichten, nabijheid en comfort. Het is de fase waarin geneeskunde zich niet terugtrekt, maar juist een andere taal moet spreken.
Tijdens het congres Zorg in de Stervensfase verkennen we die laatste dagen en uren van het leven in al hun complexiteit. De dag opent met de wetenschap. Lia van Zuylen neemt ons mee in de nieuwste inzichten, richtlijnen en ontwikkelingen rond het sterfbed. Wat weten we inmiddels beter over het herkennen van de stervensfase? Hoe maken we zorgvuldig onderscheid tussen behandelen en verlichten? En waar blijven onzekerheden bestaan?
Vanuit dat fundament verschuift het perspectief. Tom Lormans houdt ons een spiegel voor met een reflectie op total pain en de vraag hoe palliatieve zorg zich heeft ontwikkeld. In onze zoektocht naar expertise wonnen we kennis, maar raakten we soms ook samenhang kwijt. Wat betekent het om terug te keren naar de essentie?
Theater brengt vervolgens iets wat woorden alleen niet kunnen: ervaring. In het intermezzo wordt sterven voelbaar — met kwetsbaarheid, herkenning en onverwachte lichtheid.
Daarna nodigt Andries Baart uit tot vertraging. Zijn lezing over presentie raakt aan de kern van stervenszorg: wat vraagt deze fase van ons wanneer oplossen niet langer mogelijk is? Hoe blijven we nabij in lijden, stilte en afscheid?
In de middag vertaalt de dag zich naar de praktijk. Over rouw op de werkvloer, waar verlies niet stopt bij het overlijden. Over filosofische perspectieven op sterven. Over proactieve zorgplanning en gesprekken die richting geven voordat de crisis zich aandient. Over de dagelijkse werkelijkheid van verzorgenden en verpleegkundigen aan het bed.
De tweede workshopronde verdiept verder. Over twijfel rond natuurlijke en niet-natuurlijke dood. Over complementaire zorg, waarin het kleine het verschil maakt. Over de zorgvuldige begeleiding bij bewust stoppen met eten en drinken. En over de kwetsbare, vaak stille fase na het overlijden — de zorg voor lichaam en naasten.
De dag sluit af met Ineke Visser, die sterven benadert als een proces dat niet alleen medische aandacht vraagt, maar ook ruimte en vertrouwen. Een verstilde afronding van een congres dat draait om kennis, reflectie en menselijkheid.
Het congres Zorg in de Stervensfase is bedoeld voor iedereen die betrokken is bij de zorg rond het levenseinde.
Voor artsen, verpleegkundigen en verzorgenden, verpleegkundig specialisten, physician assistants, geestelijk verzorgers, paramedici, psychosociale zorgverleners en professionals uit de uitvaartwereld. Voor professionals werkzaam in ziekenhuiszorg, hospicezorg, verpleeghuiszorg en thuiszorg.
Maar ook voor vrijwilligers die dagelijks nabij zijn in de laatste levensfase — en daarmee een onmisbare rol vervullen.
Daarnaast zijn naasten, mantelzorgers en patiënten van harte welkom. Omdat sterven niet alleen een medisch proces is, maar een menselijke ervaring die ons allen raakt. Dit congres biedt niet alleen kennis en verdieping voor professionals, maar ook herkenning, inzicht en taal voor wie van dichtbij met de stervensfase te maken heeft.
Iedereen die wil begrijpen, leren, reflecteren of zich laten inspireren, vindt hier een plek.
Accreditatie
Er wordt accreditatie aangevraagd bij: ABAN, NAPA, V&VN, VSR en SKGV.
Tarieven
Vrijwilligers, studenten, mantelzorgers en naasten betalen de helft van het tarief en kunnen zich tegen gereduceerd tarief inschrijven. Zorg- en uitvaartprofessionals betalen het reguliere tarief.
Toelichting kosten
We begrijpen dat de deelnamekosten vragen kunnen oproepen. Een congres als Zorg in de Stervensfase vraagt echter om een zorgvuldige en professionele organisatie — en dat brengt aanzienlijke kosten met zich mee.
De locatie, het Beatrixtheater Utrecht, is een hoogwaardige theater- en congresomgeving met bijbehorende zaalhuur, techniek en faciliteiten. Alleen al de catering en lunch vormen een substantieel bedrag per deelnemer.
Achter deze dag schuilt bovendien een uitgebreide en arbeidsintensieve voorbereiding. Denk aan de inhoudelijke ontwikkeling van het programma, de afstemming met sprekers, accreditatieaanvragen, ICT- en registratiesystemen, communicatie, medewerkers en de organisatie op de congresdag zelf. Ook marketing en logistiek maken hier onderdeel van uit.
Onze inzet is om een congres te bieden dat niet alleen inhoudelijk sterk is, maar ook prettig, professioneel en tot in detail verzorgd. Een dag waarop kennis, reflectie en ontmoeting samenkomen in de best mogelijke setting.
Carend is een ideële organisatie. Een deel van de opbrengst gebruiken we om onze organisatie verder te ontwikkelen, zodat we de palliatieve zorg in Nederland blijvend op een hoger niveau kunnen brengen.
Tegelijkertijd vinden we toegankelijkheid belangrijk. Daarom hanteren we een gereduceerd tarief voor studenten, vrijwilligers, mantelzorgers, naasten en patiënten.
We hopen op begrip voor deze afweging tussen kwaliteit en kosten.
📍 Adres
Beatrix Theater Utrecht
Jaarbeursplein 6A, 3521 AL Utrecht.
🚗 Bereikbaarheid met de auto
Het theater ligt vlakbij Utrecht Centraal station en is goed bereikbaar via de snelwegen richting Utrecht. Volg de borden Jaarbeurs / Centrum richting het Jaarbeursplein.
🅿️ Parkeren in de buurt
- Het theater heeft geen eigen parkeergelegenheid.
- Rondom het theater zijn verschillende parkeermogelijkheden op loopafstand:
Parkeergarages vlakbij
- Parkeren bij Jaarbeurs P2 & P4 – ongeveer 10–15 minuten lopen naar het theater;
- Parkeergarage Croeselaan – direct onder het Jaarbeursplein, vlak tegenover het theater. Loopafstand circa 2 minuten.
Alternatieve parkeergarages
- Parkeerplaatsen rond Hoog Catharijne (P1 t/m P5) – moderne garages bij Utrecht Centraal, ±10–12 minuten lopen naar het theater. Vooraf reserveren kan handig zijn om zeker te zijn van een plek.
Digitale parkeeropties
- Via platforms zoals ParkBee of Mobypark kun je parkeerplaatsen in de buurt van het jaarbeursgebied reserveren, wat vaak goedkoper en makkelijker is dan zoeken ter plekke.
📌 Tip: in het centrum van Utrecht geldt betaald parkeren; rond drukke evenementen kan het druk zijn, dus vroeg arriveren of vooraf reserveren wordt aanbevolen.
- ABAN Toegekend toegekend
- NAPA Toegekend toegekend
- SKGV Toegekend toegekend
- VSR Toegekend toegekend
Beatrix Theater Utrecht Open in Google Maps

Programma

08:30–09:15 Deuren open
09:00–09:10 Opening door de dagvoorzitter Danka Stuijver

Op woensdag 28 oktober 2026 organiseert Carend het Jaarcongres Zorg in de Stervensfase in het Beatrix Theater Utrecht. We zijn verheugd te kunnen melden dat Danka Stuijver deze dag zal begeleiden als dagvoorzitter.
Stuijver is huisarts, schrijver, bestuurder en toezichthouder, maar bovenal een kritische denker in de zorg. Ze schrijft regelmatig over zorgthema’s in haar vaste column in de Volkskrant en publiceerde onlangs haar boek Dit kost ons de zorg, waarin zij de tegenstrijdigheden van ons zorgsysteem onderzoekt en de prijs die patiënten, naasten en zorgverleners daarvoor betalen.
Juist die scherpe, betrokken blik past bij een congres over de stervensfase. Want zorg rond het sterfbed gaat niet alleen over medische kennis, richtlijnen en symptoombestrijding. Het gaat ook over keuzes maken, nabij blijven, vertragen, luisteren en verdragen dat niet alles opgelost kan worden.
Tijdens het congres staat de laatste fase van het leven centraal: de periode waarin behandelen plaatsmaakt voor verlichten, en waarin zorg wordt teruggebracht tot haar essentie. Met bijdragen van onder anderen Lia van Zuylen, Tom Lormans, Andries Baart en Ineke Visser, workshops over onder meer proactieve zorgplanning, rouw op de werkvloer, bewust stoppen met eten en drinken, complementaire zorg en zorg na overlijden, biedt de dag verdieping voor iedereen die betrokken is bij stervenszorg.
Met Danka Stuijver als dagvoorzitter krijgt het congres een stem die de praktijk van binnenuit kent, maar ook durft uit te zoomen. Een stem die vragen stelt bij vanzelfsprekendheden. En juist dat is nodig bij een thema dat zo kwetsbaar, complex en menselijk is als zorg in de stervensfase.
Jaarcongres Carend: Zorg in de Stervensfase
Woensdag 28 oktober 2026
Beatrix Theater Utrecht (Jaarbeurs)
Voor artsen, verpleegkundigen, verzorgenden, verpleegkundig specialisten, physician assistants, geestelijk verzorgers, paramedici, psychosociale zorgverleners, uitvaartprofessionals, vrijwilligers, mantelzorgers, naasten en andere geïnteresseerden.
Vroegboekkorting tot 1 september. Hier vind je de congressite.

Danka Stuijver

Danka Stuijver
Huisarts, spreker, auteur
09:15–10:00 Keynote: Zorg in de Stervensfase - wetenschap, richtlijnen en nieuwe kennis

09.20 – 10.05 | Zorg in de stervensfase – wetenschap, richtlijnen en nieuwe kennis
Spreker: Prof. dr. Lia van Zuylen
De stervensfase is misschien wel de meest kwetsbare periode in de geneeskunde. In deze laatste dagen en uren komt alles samen: medische besluitvorming, symptoommanagement, en de communicatie met naasten.
Prof. dr. Lia van Zuylen opent het congres met een keynote over de laatste inzichten uit onderzoek, richtlijnen en actuele ontwikkelingen in de zorg rondom het sterfbed. Wat weten we inmiddels beter over sterven, symptoomlast en het herkennen van de laatste fase? Hoe maken we zorgvuldig onderscheid tussen behandelen en verlichten? En hoe zorgen we ervoor dat comfort, waardigheid en menselijkheid leidend blijven, juist in deze intensieve laaste fase van het leven?
Tegelijkertijd blijft de stervensfase ook een gebied van vragen. Over onzekerheid, over grenzen van interventies, over wat we nog niet weten — en misschien nooit volledig zullen kunnen weten. Juist daar ligt de kern van palliatieve zorg: wetenschap én aanwezigheid, kennis én nabijheid.
Een krachtige en inhoudelijke opening van een dag die draait om zorg, aandacht en menselijkheid in de stervensfase.
Lia van Zuylen is hoogleraar Klinische Palliatieve Zorg en behoort tot de toonaangevende onderzoekers op het gebied van zorg in de stervensfase, zowel nationaal als internationaal. Zij bekleedt de Kuria-leerstoel.

Lia van Zuylen
Hoogleraar Palliatieve Zorg
10:05–10:50 Terug naar de Toekomst

10.05 – 10.50 | Palliatieve Zorg: Terug naar de Toekomst
Spreker: Tom Lormans – geestelijk verzorger
Geestelijk verzorger en veelgevraagd spreker over zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase.
De palliatieve zorg begon met een revolutionaire gedachte: Total Pain. Cicely Saunders leerde ons dat lijden niet te ontleden valt in losse componenten. De vier bekende dimensies zijn wel te onderscheiden, maar nooit los verkrijgbaar. Toch heeft de professionalisering van ons vakgebied geleid tot een paradoxale ontwikkeling. In onze zoektocht naar expertise hebben we de dimensies losgekoppeld en ondergebracht bij specifieke disciplines, waardoor de patiënt soms dreigt te verdwijnen in een woud van specialisten.
Vandaag de dag spreken we vol enthousiasme over 'holistische zorg' en 'interdisciplinaire samenwerking' alsof we een nieuw wiel hebben uitgevonden. In deze presentatie houden we onszelf een spiegel voor: is wat wij 'nieuw' noemen niet simpelweg een noodzakelijke terugkeer naar de essentie?
Geestelijk verzorger Tom Lormans pleit voor een herwaardering van de ondeelbaarheid van het lijden. We onderzoeken hoe we de muren tussen de disciplines weer kunnen afbreken om te komen tot échte totale zorg. Geen optelsom van interventies, maar een gezamenlijke aanwezigheid bij de mens in zijn totaliteit. Het is tijd om de regie terug te geven aan de patiënt en terug te keren naar de oorspronkelijke filosofie van ons vak.

Tom Lormans
Geestelijk Verzorger

Tom Lormans
Geestelijk Verzorger
10:50–11:15 Pauze
11:15–11:35 Stand-up comedy door Wina Ricardo

11.15 – 11.50 | Stand-up comedy: Wina Ricardo
Ook in de palliatieve zorg is ruimte voor de broodnodige lach. Zwarte humor is voor veel zorgverleners een herkenbare manier om met ingrijpende situaties om te gaan. Daarom zorgt stand-upcomedian Wina Ricardo voor een vrolijke noot tijdens het congres. Wina won in 2025 de juryprijs (AKF Sonneveldprijs) van het Amsterdams Kleinkunst Festival, werd door de Volkskrant en het AD uitgeroepen tot comedytalent van 2026 en is een vaste comedian bij Comedy Club Haug. Speciaal voor dit congres liep zij een dag mee met een verpleegkundige in de palliatieve zorg. Met haar scherpe observaties en hilarische bespiegelingen laat ze je lachen.
11:35–12:30 Keynote De Presentietheorie: Kunst van het Blijven

11.50 – 12.30 | Presentietheorie: de kunst van blijven
Spreker: Prof. dr. Andries Baart (doelgroep: allen)
Aan het sterfbed gaat het zelden nog om het bieden van behandelingen, maar is nabijheid essentieel. Ook dit is zorg. Juist dit is zorg.
Prof. dr. Andries Baart, grondlegger van de presentietheorie, spreekt over een professionele houding die niet draait om ingrijpen of oplossen, maar om trouw zijn aan de ander. Om nabijheid die niet verdwijnt wanneer het moeilijk wordt. Om aandacht die blijft, ook wanneer er niets meer te veranderen valt. Zijn plenaire lezing nodigt uit tot een diepe reflectie op stervenszorg: wat vraagt deze fase van ons als mens, niet alleen als zorgverlener? Hoe blijven we aanwezig in verdriet, angst en stilte? En hoe bewaren we menselijkheid in een tijd waarin zorg steeds sneller, technischer en meer protocolgestuurd lijkt te worden?
Een lezing die raakt aan de kern van palliatieve en terminale zorg: niet oplossen, maar aanwezig blijven. Niet wegkijken, maar blijven staan. Daar, waar het leven eindigt.
Prof. dr. Andries Baart is grondlegger van de presentietheorie en geldt als een van de belangrijkste denkers over zorg, nabijheid en zorgethiek in Nederland. In zijn werk staat steeds de vraag centraal wat goede zorg werkelijk vraagt, juist daar waar mensen kwetsbaar zijn en het leven onder druk staat. Baart bekleedde bijzondere leerstoelen aan onder meer de Universiteit van Tilburg en de Universiteit voor Humanistiek, en was jarenlang verbonden aan de Stichting Presentie. Ook internationaal is hij actief, onder andere als bijzonder hoogleraar aan de North-West University in Zuid-Afrika.

Andries Baart
Hoogleraar, spreker, schrijver, docent
12:40–13:30 Lunchpauze
13:30–14:30 Workshopronde 1
13:30–14:30 Ruimte maken voor Rouw - Wat afscheid en sterven doet met zorgverleners keuze: Workshop ronde 1

Voor: Ruimte maken voor Rouw - Wat afscheid en sterven doet met zorgverleners

Workshop Ruimte maken voor rouw – wat afscheid en sterven doet met zorgverleners
Spreker: Joke Roelfsema
Rouw begint niet pas na een overlijden. In de palliatieve en stervensfase is afscheid al voelbaar bij patiënten en naasten, maar ook bij zorgverleners die begeleiden, waken en aanwezig zijn tot het allerlaatste moment.
Wat doet het met je om zo dicht bij het levenseinde te werken? Hoe blijf je nabij wanneer je geraakt wordt door een verhaal, een blik, een laatste adem? En wat betekent het als er op je werk weinig ruimte is om die ervaringen te delen?
In deze workshop verkennen we hoe je je eigen emoties kunt erkennen en tegelijk professioneel aanwezig blijft. We staan stil bij hoe teams elkaar kunnen ondersteunen, en hoe kleine woorden, rituelen of momenten van reflectie helpen om verlies samen te dragen.
Een sessie over rouw in de stervensfase en over wat dat vraagt van zorgverleners die dagelijks nabij zijn.

Joke Roelfsema is rouwdeskundige en spreekt over verlies, betekenisgeving en nazorg, juist daar waar het werk doorgaat en afscheid toch blijft. Zij schreef het boek 'Wat is er gebeurd'?

Joke Roelfsema
Rouwcoach, trainer en spreker
13:30–14:30 Proactieve Zorgplanning: Gesprekken die ertoe doen keuze: Workshop ronde 1

Voor: Proactieve Zorgplanning: Gesprekken die ertoe doen

Proactieve Zorgplanning: gesprekken die ertoe doen
Spreker: Tineke Smilde (doelgroep: artsen, VS, PA)
Proactieve zorgplanning draait om tijdig spreken over kwetsbaarheid, grenzen en wensen — voordat de stervensfase zich aandient. Gelukkig groeit de aandacht voor deze gesprekken: steeds meer zorgverleners zien hoe waardevol het is om vroeg te spreken over wat iemand belangrijk vindt, waar iemands hoop ligt, maar ook waar en wanneer de grens bereikt is.
Tegelijkertijd vraagt proactieve zorgplanning meer dan alleen goede bedoelingen. Het vereist kunde, ervaring en woorden die passen. Want hoe begin je zo’n gesprek? Hoe luister je naar wat iemand écht bedoelt? En hoe voorkom je dat het een formulier wordt, een ‘afvinkmoment’, in plaats van een ontmoeting?
In deze workshop oefenen we met de kernvragen van toekomstgesprekken. Tineke Smilde geeft praktische handvatten voor artsen, VS en PA’s: hoe je gesprekken zorgvuldig opbouwt, welke taal helpt, hoe je omgaat met verschillen tussen patiënt en naasten, en hoe proactieve planning uiteindelijk rust en richting kan geven in de laatste fase.
Een sessie over communicatie, moed en menselijkheid.
Tineke Smilde is internist-oncoloog en adviseur van het Zorginstituut Nederland.

Tineke Smilde
Internist-oncoloog en adviseur van het Zorginstituut
13:30–14:30 Een Filosofische Kijk op Sterven keuze: Workshop ronde 1

Voor: Een Filosofische Kijk op Sterven

Sprekers: Dennis de Gruijter / Sabine Netters / Kieke van Maarschalkerwaart (doelgroep: allen)
De dood hoort bij het leven, maar goed sterven als belangrijkste taak van de mens? Voor velen is de dood een taboe gespreksonderwerp. Iets waar we het (nog) maar niet over hebben. Tegelijkertijd zien we een toenemende medicalisering van het sterven: als iets dat gemanaged moet worden, dat alleen nog kan plaatsvinden binnen een klinische omgeving.
In deze workshop nemen de sprekers je mee in de stoïcijnse kijk op sterven. De stoïcijnen zagen de dood als een natuurlijk proces waar we onterecht bang voor zijn. Het vraagt oefening om ons ertoe te verhouden — niet pas op het moment zelf, maar nu al. Aan de hand van Marcus Aurelius verkennen we drie meditaties: de dood is natuur, maar ook een mysterie waar we ons toe moeten verhouden. De dood is de gelijkmaker en rustbrenger van alles wat wij zo belangrijk maken. En de dood bepaalt zelf wanneer hij komt — sta je klaar om hem te ontmoeten?
Deze workshop biedt geen antwoorden, maar perspectief: een filosofische verdieping die kan helpen om sterven minder als vijand te zien en meer als onderdeel van het leven. In een samenleving waarin de dood vaak wordt vermeden, duiken drie sprekers samen met de deelnemers de diepte in. Internist en specialist palliatieve zorg Sabine Netters laat zien wat er in het lichaam gebeurt bij sterven. Stoïcijns filosoof Dennis de Gruijter verbindt klassieke denkers met de praktijk van het hospice. En beeldmaker Kieke van Maarschalkerwaart deelt het rauwe, indrukwekkende verhaal van het sterven van haar vrouw in woord en beeld.

Sabine Netters
Geneesheer directeur Carend Zorg, internist-oncoloog, spreker en docent

Dennis de Gruijter
Filosoof gespecialiseerd in stoicisme

Kieke van Maarschalkerwaart
Visual Nomad & Storyteller
13:30–14:30 Van zorgverlener tot naaste: palliatieve zorg door de ogen van Broeder Sjuul keuze: Workshop ronde 1

Voor: Van zorgverlener tot naaste: palliatieve zorg door de ogen van Broeder Sjuul

Workshop: Van zorgverlener tot naaste: Palliatieve zorg door de ogen van Broeder Sjuul
Julian Hooikaas (28) - bij velen bekend als zorginfluencer Broeder Sjuul - werkt al sinds zijn 16e in de (palliatieve) zorg. Met zijn openheid, compassie en scherpe reflecties geeft hij via social media een eerlijk inkijkje in de dagelijkse realiteit van zorg in de stervensfase.
Eind 2025 veranderde zijn perspectief ingrijpend toen hij onverwachts zijn grote liefde Sander verloor. Opeens stond hij niet aan het bed als zorgverlener, maar als naaste.
Die ervaring raakte aan de kern van palliatieve zorg: aanwezigheid, communicatie, menselijkheid en het zien van de naasten als onderdeel van de zorg.
In deze persoonlijke en interactieve sessie gaat zorgjournalist Rhijja Jansen met hem in gesprek over werken in de palliatieve zorg, rouw, professionele nabijheid en de kracht van kwetsbaarheid - online én offline. Wat gebeurt er als een zorgverlener zelf patiënt of naaste wordt? En welke lessen neemt hij mee terug de zorgpraktijk in?
Een openhartige sessie over liefde, verlies en de menselijke maat in palliatieve zorg.
Broerder Sjuul wordt geinterviewd door journalist Rhijja Jansen.
Broeder Sjuul is het alter ego van verzorgende IG Julian Hooikaas. Hij werkt sinds zijn 16e in de (palliatieve) zorg en rondt op dit moment zijn opleiding tot verpleegkundige af in de wijkverpleging. Zijn blogs op social media over zijn werk als zorgverlener zijn veelgelezen. Eind 2025 kregen werden zijn schrijfsels nóg persoonlijker, nadat zijn grote liefde Sander onverwachts overleed. Hooikaas weet de verschillende kanten van rouw raak te vangen in zijn woorden en spreekt hiermee een groot publiek aan.
Freelance journalist Rhijja Jansen schrijft sinds 2007 voor vakbladen in de zorg. Zij was jarenlang het gezicht van vakblad Tijdschrift voor Verzorgenden -oa als hoofdredacteur-, duidde het zorgnieuws bij het tv-programma Goed Nieuws Vandaag en schreef onlangs het boek 'Nachtdienst - onvergetelijke en ontroerende verhalen uit de zorg', waarvoor zij verzorgenden en verpleegkundigen interviewde over hun meest bijzondere nachtdienst.

Rhijja Jansen
Coördinator congressen

Rhijja Jansen

Julian Hooikaas
Verzorgende IG
14:45–15:45 Workshopronde 2
14:45–15:45 Bewust Stoppen met Eten en Drinken keuze: Workshop ronde 2

Voor: Bewust Stoppen met Eten en Drinken

In deze workshop staat de zorg rond bewust stoppen met eten en drinken centraal - een onderwerp dat in de praktijk steeds meer voorkomt, maar vaak omgeven is door onzekerheid, handelingsverlegenheid en emoties. Vanuit twee perspectieven wordt dit thema belicht.
Sander de Hosson bespreekt de medische en zorginhoudelijke kant: wat verstaan we onder bewust stoppen met eten en drinken, hoe verloopt het proces doorgaans, welke symptomen kunnen optreden, en wat vraagt dit van zorgverleners in termen van begeleiding, communicatie en ethiek?
Marloes Spoelder deelt haar persoonlijke ervaring als naaste. Zij vertelt over haar vader, over regie, over strijd, over twijfel, en over wat goede palliatieve zorg in deze fase kan betekenen — niet alleen voor de patiënt, maar ook voor de familie.
De combinatie van klinische kennis en ervaringsverhaal maakt deze workshop tot een indringende en reflectieve sessie over autonomie, zorgvuldigheid en menselijke nabijheid in de laatste levensfase.
Marloes Spoelder is sociologe en een ervaren strategisch systemisch dialoogbegeleider, leider en adviseur. Ze is tevens vertrouwenspersoon voor de KNLTB en auteur van het boek personeelsmanagement Techniek Nederland. Met haar sprankelende en veelzijdige blik op de maatschappij staat samenwerking vanuit het hart voorop, waarbij de mens centraal staat. De afgelopen 20 jaar heeft zij in veel verschillende dynamische settings als systemische dialoogbegeleider, leider of adviseur gewerkt. De laatste jaren voornamelijk met en voor mensen in de zorg, het onderwijs en de cultuur. Haar missie is om elk mens het systemisch kijken, denken en doen te laten ervaren. Deze systemische zienswijze kan een verdere reflectie van de (palliatieve) zorg verrijken. Iedereen verdient de beste zorg, ook als iemand weet dat het levenseinde nadert. Marloes is tevens moeder van twee zoons in de leeftijd van 20 en 17, dochter en zus. In haar vrije tijd doet ze veel aan hardlopen, wandelen of tennissen.
Sander de Hosson is longarts en auteur van verschillende boeken over palliatieve zorg waaronder Slotcouplet, Leven toevoegen aan de Dagen en Game Over. Hij is mede-oprichter van Carend.

Sander de Hosson
Longarts, spreker en schrijver; mede-oprichter Carend

Marloes Spoelder
Sociologe, ervaren strategisch systemisch dialoogbegeleider en vertrouwenspersoon
14:45–15:45 Feiten en Fabels over Zorg na Sterven keuze: Workshop ronde 2

Voor: Feiten en Fabels over Zorg na Sterven

Wat mag wel en wat juist niet na een overlijden? In de lezing Fabels en feiten over Zorg na Sterven nemen overledenenverzorgers Marloes Dol en Natasja Ellen zorgverleners mee in de praktijk van de laatste zorg.
Aan de hand van herkenbare situaties bespreken zij veelgestelde vragen en misvattingen.
Zoals: moet je anus, mond, keel en neus dichtstoppen om lekkage van lichaamssappen te voorkomen? Wat zijn de aandachtspunten bij de laatste verzorging als iemand orgaandonor is? Hoe kun je de mond het beste sluiten? En moet je infusen, katheters en sondes direct na het overlijden verwijderen? (Spoiler: nee.) Ze leggen uit hoe je respectvol en zorgvuldig handelt en de cliënt na de dood waardig verzorgt.
Met praktische uitleg, het ontkrachten van hardnekkige misverstanden en ruimte voor vragen laten Dol en Ellen zien dat zorg na sterven een waardevol onderdeel van het vak is.
Marloes Dol werkt ruim twintig jaar bij Cura Mortu Orum als senior postmortale zorg en verzorgt overledenen in verschillende ziekenhuizen in Noord-Nederland. Je vindt haar onder andere in het UMCG, het Martini Ziekenhuis, Nij Smellinghe, Frisius MC Heerenveen, OZG Scheemda, het Scheper Ziekenhuis in Emmen, Bethesda Hoogeveen en Refaja Stadskanaal. Daarnaast werkt zij ook in opdracht van de politie. Haar werk speelt zich vaak achter de schermen af, maar is van grote betekenis. Ze zorgt ervoor dat iemand met rust, respect en aandacht wordt verzorgd. Met ervaring, nuchterheid en betrokkenheid draag ik bij aan een waardig begin van het afscheid.
Natasja Ellen startte haar loopbaan als medewerker postmortale zorg in Noord-Holland, waar ze jarenlang werkzaam was in de verzorging van overledenen en de dagelijkse uitvoering van mortuariumzorg. In deze periode ontwikkelde zij brede praktijkervaring en een scherp oog voor kwaliteit en zorgvuldigheid. Sinds vier jaar is Ellen werkzaam als zorgmanager in Noord-Nederland, Oost-Nederland, Midden-Nederland en Noord-Holland. In deze rol ondersteunt ze de teams, bewaakt ze kwaliteit en processen en fungeert ze als schakel tussen werkvloer en management.

Marloes Dol
Uitvaartverzorger

Natasja Ellen
14:45–15:45 Aandachtspunten en valkuilen bij schouwen keuze: Workshop ronde 2

Voor: Aandachtspunten en valkuilen bij schouwen

Spreker: Carry Oostdam (doelgroep: artsen, VS, PA)
In deze workshop bespreekt forensisch arts Carry Oostdam herkenbare casuïstiek voor artsen uit de praktijk: onverwacht overlijden, situaties waarin sprake kan zijn van niet-natuurlijk overlijden, onzekerheid rond lijkschouw en communicatie met naasten en politie. Deelnemers krijgen inzicht in besluitvorming en wettelijke kaders, maar vooral ook in de praktische vragen: hoe voer je een schouw goed uit? Wat is het verschil tussen een natuurlijk en niet-natuurlijk overlijden? Wat doe je als je twijfelt? Wat mag je en wat moet je doen? En hoe houd je rust in een beladen moment?
Biografie: Carry Oostdam is forensisch arts KNMG en geeft regelmatig trainingen aan artsen en politieagenten. Haar werkgebied is groot en geen casus is gelijk. Sinds 2009 houdt zij zich vol passie bezig met de medische zorg voor ingesloten personen, verricht Forensisch Medisch Onderzoek bij letsel en zeden en uiteraard overlijdensonderzoeken. Daarnaast is zij coördinator met betrekking tot overleden minderjarigen in 3 Noord.
Haar motto is: 'ik hoop je nooit te ontmoeten'.

Carry Oostdam
Forensisch Geneeskundige
14:45–15:45 Complementaire zorg: comfort, aandacht en rust keuze: Workshop ronde 2

Voor: Complementaire zorg: comfort, aandacht en rust

Spreker: Madeleine Kerkhof (doelgroep: verzorgenden, verpleegkundigen, VS, PA)
Complementaire zorg is aanvullende zorg, die gegeven wordt naast de reguliere zorg, die uitgaat van een holistische benadering met aandacht voor lichamelijke, emotionele, mentale, spirituele en sociale behoeften. Complementaire zorg zich op het bevorderen van ontspanning en comfort maar kan ook aantoonbaar verlichting geven van klachten zoals pijn, misselijkheid, braken, angst, vermoeidheid en slaapproblemen. Er zijn diverse vormen van complementaire zorg. We spreken de zintuigen aan met subtiel toegepaste geur, aanraking of warmte. En ook energetisch werken en muziek behoren tot de complementaire zorg.
In de workshop ligt de nadruk op geurige oliën voor het bieden van troost, een prettige(r) omgeving of het verlichten van angst en stress, pijn, misselijkheid of voor huid- of mondzorg. Verder is er aandacht voor aquazorg, zoals de Koele Buikwassing™ en het voetenbad. Daarnaast kunnen compassievolle lichte handinwrijvingen diepe rust brengen en makkelijk inzetbaar zijn, ook voor jou, want ook jij als zorgverlener mag ervaren hoe complementaire zorg ook jou kan ondersteunen en in je kracht kan zetten. En al klinkt het allemaal gemakkelijk en vanzelfsprekend, er zijn echt wel zaken waar je rekening mee moet houden om het comfort en de veiligheid ook te waarborgen, juist in de stervensfase en ook voor naasten en jezelf.
Madeleine inspireert jou in haar workshop hoe het kleine een groot verschil kan maken voor alle betrokkenen in die laatste dagen en uren.
Madeleine Kerkhof is hoofddocent en bestuursvoorzitter van Kicozo, het Kennisinstituut Integratieve en Complementaire Zorg. Madeleine is de schrijver van meerder vakboeken en is medeauteur van de in 2023 op Pallialine gepubliceerde Handreiking Complementaire Zorg in de Palliatieve Fase, waar zij verantwoordelijk was voor specifiek de handreikingen aromazorg en aquazorg en het leveren van het massage protocol. Ze heeft haar wortels in de verpleegkunde en is inmiddels zo’n 30 jaar een wereldwijd gerespecteerd expert en opleider op het gebied van Integrative Nursing, waarin zij scholingen en advies geeft over evidence en experience based complementaire zorg als onderdeel van integratieve zorg.

Madeleine Kerkhof
Specialist complementaire zorg
16:00–16:50 Natuurlijk sterven: ruimte, vertrouwen en de laatste overgang

Spreker: Ineke Visser
In deze slotlezing stelt Ineke Visser een vraag die in de moderne zorg steeds urgenter wordt: hoe kunnen we ruimte laten voor sterven als een natuurlijk proces, zonder het volledig te willen overnemen, versnellen of beheersen?
In een tijd waarin de dood vaak wordt benaderd als een medisch probleem, nodigt Visser uit tot vertraging. Tot het toelaten van stilte. Tot het besef dat sterven niet alleen een lichamelijk einde is, maar ook een overgang waarin nabijheid, rust en vertrouwen van onschatbare waarde zijn.
Ze spreekt over hoe sterven soms vraagt om minder ingrijpen en meer aanwezig blijven. Over de kunst van het niet-vullen, het niet-oplossen, maar het dragen. Over hoe we als zorgverleners en naasten kunnen meebewegen met wat zich aandient, in plaats van voortdurend te willen sturen.
Een verstilde en inspirerende afsluiting van het congres, die uitnodigt om anders te kijken: minder als ingreep, meer als overgave aan wat onvermijdelijk is — en misschien ook als een laatste vorm van leven.
Ineke Visser is initiatiefnemer en voorzitter van het Landelijk Expertisecentrum Sterven. Zij is auteur en veelgevraagd spreker over natuurlijke stervensprocessen en over de betekenis van vertraging en vertrouwen in de laatste levensfase.

Ineke Visser
Voorzitter Landelijke Expertisecentrum Sterven