In de zorg zijn we gewend om te handelen. We onderzoeken, behandelen, adviseren en proberen problemen op te lossen. Daar zijn we voor opgeleid en daarin ligt vaak ook onze kracht. Maar wat gebeurt er wanneer een ziekte niet meer kan worden genezen? Wanneer klachten niet volledig kunnen worden weggenomen? Wanneer verdriet, angst en naderend verlies niet oplosbaar zijn?

Juist dan kan bij zorgverleners een gevoel van machteloosheid ontstaan. Alsof we niets meer te bieden hebben wanneer we niets meer kunnen veranderen.

De presentietheorie van prof. dr. Andries Baart laat iets anders zien. Ook wanneer genezen niet meer mogelijk is, blijft er veel te doen. Misschien niet altijd in de vorm van een behandeling, maar wel in de manier waarop we bij iemand blijven. Door aandachtig te kijken, zorgvuldig te luisteren en te proberen te begrijpen wat er voor deze mens op dit moment werkelijk toe doet.

Presentie betekent in het dagelijks taalgebruik eenvoudigweg dat iemand aanwezig is. Binnen de presentiebenadering krijgt dat begrip echter een diepere betekenis. Alleen fysiek aanwezig zijn is niet voldoende. Het uitgangspunt is dat je er niet werkelijk vóór iemand kunt zijn, zonder eerst mét diegene te zijn. Goede zorg begint daarom niet bij wat de professional wil aanbieden, maar bij het leren kennen van de ander en diens leefwereld.

Niet beginnen bij de oplossing

Veel zorg wordt georganiseerd rond problemen. Er is een klacht, een diagnose of een zorgvraag, waarna wordt gezocht naar een passende interventie. Dat is logisch en vaak noodzakelijk. Maar mensen zijn meer dan de problemen die op een formulier kunnen worden ingevuld.

Wie ernstig ziek is, kan pijn of benauwdheid hebben, maar tegelijkertijd ook bang zijn om alleen gelaten te worden. Een patiënt kan vragen om andere medicatie, terwijl onder die vraag misschien een veel grotere zorg schuilgaat: hoe moet het verder met mijn partner? Wat gebeurt er wanneer ik straks niet meer wakker word? Zal iemand bij mij blijven?

De presentiebenadering vraagt van de zorgverlener om niet te snel te bepalen wat het probleem is en wat er moet gebeuren. Eerst moet duidelijk worden wat er voor de ander op het spel staat. Wat betekent deze ziekte in diens leven? Waar verlangt iemand naar? Wat maakt iemand onzeker? Wat is misschien moeilijk uit te spreken?

Dat vraagt om afstemming. De zorgverlener probeert niet alleen de ander in te passen in bestaande werkwijzen, maar beweegt waar mogelijk mee met het tempo, de taal en de leefwereld van degene die zorg ontvangt. Presentie is daarmee een relationele manier van zorg verlenen: de kwaliteit van de zorg ontstaat mede in de relatie tussen mensen.

Nabijheid is niet hetzelfde als nietsdoen

Aanwezig blijven wordt soms verward met passiviteit. Alsof presentie betekent dat een zorgverlener alleen maar naast iemand gaat zitten en verder niets doet. Het tegendeel is waar.

Goed aanwezig zijn vraagt veel. Het vraagt opmerkzaamheid, vakmanschap en het vermogen om onzekerheid te verdragen. De professional moet kunnen zien wanneer handelen nodig is, maar ook wanneer een nieuwe interventie vooral voortkomt uit het eigen ongemak. Soms is goede zorg actief: medicatie aanpassen, symptomen verlichten of snel ondersteuning organiseren. Op andere momenten bestaat goede zorg uit luisteren, een hand vasthouden, een stilte niet onmiddellijk vullen of nog één keer terugkomen wanneer een patiënt onrustig blijft.

Presentie verzet zich daarom niet tegen deskundigheid of medisch handelen. Het helpt juist om die deskundigheid zorgvuldig in te zetten. Niet alles wat technisch mogelijk is, is voor deze patiënt op dit moment ook behulpzaam. Goede zorg wordt niet alleen bepaald door de vraag of een handeling correct is uitgevoerd, maar ook door de vraag of zij past bij deze persoon, in deze situatie.

Trouwe zorg

Een belangrijk element binnen de presentietheorie is trouw. Juist mensen die langdurig ziek, kwetsbaar of afhankelijk zijn, kunnen ervaren dat anderen langzaam verdwijnen. Behandelingen stoppen, afspraken worden minder frequent en de aandacht verschuift naar nieuwe patiënten bij wie nog wel verbetering mogelijk lijkt.

Voor de patiënt kan dat voelen alsof niet alleen de behandeling, maar ook de betrokkenheid eindigt.

Presentie betekent dat de relatie niet onmiddellijk wordt beëindigd wanneer een probleem niet kan worden opgelost. De zorgverlener blijft betrokken, ook wanneer de situatie ingewikkeld, verdrietig of uitzichtloos wordt. Niet door valse hoop te bieden, maar door te laten merken: u wordt niet verlaten.

Die trouw is nergens zo betekenisvol als in de laatste fase van het leven.

Presentie aan het sterfbed

In de stervensfase verandert zorg van karakter. Medische kennis blijft belangrijk. Pijn, benauwdheid, misselijkheid, onrust en een delier vragen om deskundige beoordeling en behandeling. Maar naast deze lichamelijke zorg ontstaat een ander soort opdracht.

Sterven brengt een mens in een situatie waarin veel vertrouwde zekerheden verdwijnen. Het lichaam verandert. De afhankelijkheid neemt toe. De toekomst wordt kleiner. Ook voor naasten ontstaat een werkelijkheid die nauwelijks te bevatten is.

Niet alles wat zich dan aandient, kan worden verholpen. Het verdriet om afscheid te moeten nemen kan niet worden weggenomen. De angst voor de dood kan niet altijd worden gerustgesteld. Op levensvragen bestaat zelden één juist antwoord.

Toch kan een zorgverlener van grote betekenis zijn.

Door niet weg te kijken wanneer iemand huilt. Door een vraag over de dood niet meteen om te buigen naar een medisch onderwerp. Door te erkennen dat angst soms blijft bestaan. Door te onderzoeken wat iemand nodig heeft om zich veilig te voelen. En door ook naasten te zien, die vaak tegelijkertijd willen vasthouden en moeten leren loslaten.

Aan het sterfbed betekent presentie dat de zorgverlener niet alleen vraagt: welke symptomen moeten we behandelen? De vraag is ook: hoe is het voor deze mens om hier nu te liggen? Wie is belangrijk? Waar maakt iemand zich zorgen over? Wat moet nog worden gezegd, geregeld of misschien juist met rust worden gelaten?

De moed om machteloosheid uit te houden

Zorgverleners willen graag iets kunnen betekenen. Dat verlangen is waardevol, maar kan er ook toe leiden dat we blijven handelen omdat stilvallen ondraaglijk voelt. Nog een onderzoek. Nog een advies. Nog een gesprek waarin we proberen de juiste woorden te vinden.

De presentietheorie vraagt om een andere vorm van professionaliteit: het vermogen om uit te houden dat sommige situaties niet goedgemaakt kunnen worden.

Dat is geen berusting en geen onverschilligheid. Het is de moed om nabij te blijven bij pijn die niet kan worden overgenomen. Om niet te verdwijnen achter protocollen of professionele afstand. Om te verdragen dat iemand verdrietig, boos of bang is, zonder die gevoelens onmiddellijk te willen corrigeren.

Daarmee raakt presentie aan een van de moeilijkste vragen binnen de stervenszorg: kunnen we blijven wanneer we niets meer kunnen repareren?

Menselijkheid onder druk

De presentietheorie is ook een kritische spiegel voor de manier waarop zorg is georganiseerd. Zorgverleners werken onder hoge tijdsdruk. Er moet worden geregistreerd, overgedragen en verantwoord. Kwaliteit wordt vaak uitgedrukt in meetbare uitkomsten, terwijl sommige wezenlijke aspecten van goede zorg zich nauwelijks laten tellen.

Hoe meet je dat een verpleegkundige precies op het juiste moment bleef zitten? Dat een arts merkte dat een patiënt vooral behoefte had aan eerlijkheid? Dat een verzorgende niet alleen de stervende zag, maar ook de uitgeputte partner naast het bed?

Volgens Baart kan kwaliteit niet uitsluitend vanuit systemen, protocollen of bedrijfsmatige maatstaven worden begrepen. Goede zorg moet ook worden beoordeeld vanuit de concrete praktijk en de ervaringen van degene die zorg ontvangt. Zijn werk richt zich daarom nadrukkelijk op relationele zorg en op de vraag wat zorg in een specifieke situatie werkelijk goed maakt.

Presentie vraagt niet dat protocollen verdwijnen. Ze vraagt wel dat zij nooit belangrijker worden dan de mens voor wie ze zijn gemaakt.

Andries Baart: grondlegger van de presentietheorie

Prof. dr. Andries Baart geldt als de grondlegger en geestelijk vader van de presentietheorie. De theorie kwam niet uitsluitend achter een bureau tot stand, maar groeide uit jarenlang onderzoek naar beroepspraktijken waarin professionals zeer nauwkeurig aansluiting zochten bij mensen in kwetsbare omstandigheden. In 2001 publiceerde Baart zijn omvangrijke grondwerk Een theorie van de presentie. Sindsdien heeft de presentiebenadering een belangrijke plaats gekregen binnen zorg, welzijn, geestelijke verzorging en sociaal werk.

Baart deed en doet onderzoek naar goede, relationele zorg en naar de manier waarop professionals mensen nabij kunnen blijven. Hij bekleedde bijzondere leerstoelen op het terrein van presentie, zorg en zorgethiek en bleef na zijn pensionering betrokken bij Stichting Presentie. Daarnaast is hij internationaal actief, onder meer in Zuid-Afrika.

Zijn werk stelt een ogenschijnlijk eenvoudige, maar fundamentele vraag: wat maakt zorg werkelijk goed?

Het antwoord ligt niet alleen in kennis, efficiëntie of het correct uitvoeren van handelingen. Goede zorg ontstaat wanneer een professional opmerkzaam is, zich laat raken, probeert te begrijpen wat er voor de ander toe doet en het eigen handelen daarop afstemt.

Presentietheorie: de kunst van blijven

Op woensdag 28 oktober 2026 spreekt Andries Baart tijdens het Jaarcongres Zorg in de Stervensfase van Carend in het Beatrix Theater in Utrecht. In zijn plenaire lezing, Presentietheorie: de kunst van blijven, brengt hij zijn gedachtegoed rechtstreeks in verband met de zorg voor stervende mensen.

Wat vraagt het van een professional om aanwezig te blijven wanneer verdriet niet kan worden verzacht? Hoe voorkom je dat nabijheid verdwijnt achter tijdsdruk, protocollen en handelingsdrang? En wat betekent goede zorg wanneer het leven niet meer kan worden verlengd en er niets meer hoeft te worden opgelost?

De lezing van Baart raakt aan de kern van het congres. De stervensfase vraagt om uitstekende medische en verpleegkundige zorg, maar ook om aandacht, trouw en menselijkheid. Om zorgverleners die niet alleen weten wat zij moeten doen, maar ook aanvoelen wanneer zij moeten vertragen. Die een stilte kunnen laten bestaan. Die niet afhaken wanneer een situatie ongemakkelijk of verdrietig wordt.

Niet oplossen, maar aanwezig blijven.

Niet wegkijken, maar proberen te zien wat er werkelijk toe doet.

Niet vertrekken omdat genezing niet meer mogelijk is, maar juist dan laten merken: ik blijf bij u.

Het Jaarcongres Zorg in de Stervensfase vindt plaats op woensdag 28 oktober 2026 in het Beatrix Theater in Utrecht. Het congres is bedoeld voor alle professionals die betrokken zijn bij de zorg rond het levenseinde, onder wie artsen, verpleegkundigen, verzorgenden, verpleegkundig specialisten, physician assistants, geestelijk verzorgers, paramedici en psychosociale zorgverleners.