Mensen die ongeneeslijk ziek zijn, kunnen te maken krijgen met ernstige depressieve klachten. Juist in de laatste levensfase is behandeling ingewikkeld. Reguliere antidepressiva hebben vaak meerdere weken nodig voordat ze effect hebben, terwijl een patiënt soms nog maar een beperkte levensverwachting heeft. Ketamine en esketamine zouden mogelijk sneller verlichting kunnen geven. Dat blijkt uit een recente wetenschappelijke publicatie waarin het beschikbare onderzoek naar ketamine bij depressie en ernstige ziekte is samengebracht.

Behoefte aan een snelwerkende behandeling

Depressieve klachten in de palliatieve fase kunnen grote gevolgen hebben. Ze kunnen het contact met naasten bemoeilijken, gevoelens van uitzichtloosheid versterken en ervoor zorgen dat iemand nauwelijks nog kan genieten van de tijd die resteert.

Het is daarbij belangrijk om een depressie te onderscheiden van verdriet, rouw of existentiële vragen. Verdriet over het naderende levenseinde is begrijpelijk en niet automatisch een psychiatrische aandoening. Bij een echte depressie is de somberheid echter vaak hardnekkig en overheersend. Ook kunnen interesseverlies, schuldgevoelens, hopeloosheid en suïcidale gedachten ontstaan.

Wanneer de levensverwachting kort is, schieten traditionele antidepressiva soms tekort. Het kan twee tot zes weken duren voordat deze medicijnen merkbaar werken. Ketamine is interessant omdat het antidepressieve effect soms al binnen enkele uren tot een dag kan optreden.

Wat is ketamine?

Ketamine is een medicijn dat onder meer wordt gebruikt als anestheticum en als aanvullende behandeling bij moeilijk behandelbare pijn. In de psychiatrie wordt ketamine, of de verwante stof esketamine, inmiddels ook toegepast bij ernstige en therapieresistente depressies.

Het middel beïnvloedt onder andere de glutamaathuishouding in de hersenen. Dat werkingsmechanisme verschilt van dat van traditionele antidepressiva.

Ketamine kan op verschillende manieren worden toegediend, bijvoorbeeld via een infuus, injectie, neusspray, onder de huid of via de mond. Het meeste onderzoek naar het antidepressieve effect is gedaan met intraveneuze ketamine en intranasale esketamine.

Effect soms binnen enkele uren

Uit onderzoek bij mensen met een therapieresistente depressie blijkt dat ketamine depressieve klachten en suïcidale gedachten soms binnen één tot 24 uur kan verminderen. Het effect houdt meestal één tot twee weken aan.

Ook zijn enkele studies uitgevoerd bij mensen met kanker. De resultaten daarvan zijn wisselend, maar wijzen erop dat ketamine op korte termijn depressieve klachten kan verminderen. Over het effect op langere termijn is veel minder duidelijkheid.

Voor patiënten met een levensverwachting van enkele weken kan juist die snelle, tijdelijke verbetering van betekenis zijn. Een patiënt kan zich mogelijk minder somber voelen, beter contact maken met naasten of meer ruimte ervaren voor afscheid en belangrijke gesprekken.

Geen eenvoudige standaardbehandeling

De resultaten zijn veelbelovend, maar ketamine is nog geen standaardbehandeling voor depressie in de palliatieve fase. Het beschikbare bewijs is beperkt en het meeste onderzoek is uitgevoerd bij patiënten met therapieresistente depressies buiten de palliatieve zorg.

Ook zijn binnen de palliatieve populatie vooral mensen met kanker onderzocht. Over het gebruik bij bijvoorbeeld ernstig hartfalen, COPD, neurologische aandoeningen of dementie is nog weinig bekend.

Daarnaast moet zorgvuldig worden beoordeeld of er werkelijk sprake is van een depressie. Somberheid kan ook samenhangen met onvoldoende behandelde pijn, benauwdheid, delier, angst, medicatiebijwerkingen, verlies van zelfstandigheid of existentiële nood. Behandeling vraagt daarom altijd om een brede beoordeling.

Mogelijke bijwerkingen

Ketamine kan bijwerkingen veroorzaken. De meest voorkomende zijn duizeligheid, slaperigheid, misselijkheid en tijdelijke veranderingen in de waarneming. Sommige mensen ervaren dissociatie: een vreemd of vervreemd gevoel ten opzichte van zichzelf of hun omgeving.

Daarnaast kunnen bloeddruk en hartslag tijdelijk stijgen. Voorzichtigheid is daarom nodig bij patiënten met ernstige hart- en vaatziekten. Ook bij ernstige lever- of nierfunctiestoornissen moet het gebruik zorgvuldig worden afgewogen.

De behandeling hoort plaats te vinden onder begeleiding van zorgverleners die ervaring hebben met ketamine en die de patiënt tijdens en na de toediening kunnen observeren.

Vooral relevant bij een zeer korte prognose

Volgens de onderzoekers kan ketamine worden overwogen bij patiënten met matige tot ernstige depressieve klachten en een prognose van ongeveer een maand of korter. Juist bij deze patiënten kan het snelle effect een voordeel bieden boven traditionele antidepressiva.

Wanneer de levensverwachting langer is, zal het effect waarschijnlijk moeten worden onderhouden met herhaalde toedieningen. Een andere mogelijkheid is om tegelijkertijd een regulier antidepressivum te starten, zodat dit de behandeling op langere termijn kan overnemen.

De beslissing vraagt om gezamenlijke besluitvorming. Daarbij moeten de mogelijke winst, de belasting van de behandeling, de bijwerkingen en de wensen van de patiënt tegen elkaar worden afgewogen.

Hoopgevend, maar meer onderzoek nodig

Ketamine lijkt een interessante mogelijkheid voor een kleine en zorgvuldig geselecteerde groep patiënten. Het middel kan mogelijk snel verlichting geven op een moment waarop wachten op de werking van een traditioneel antidepressivum geen reële optie meer is.

Tegelijkertijd is terughoudendheid nodig. Er is meer onderzoek nodig naar de werkzaamheid, dosering, beste toedieningsvorm en veiligheid binnen de palliatieve zorg.

Ketamine is daarmee geen eenvoudig antwoord op somberheid in de laatste levensfase. Maar voor patiënten met een ernstige depressie en een korte levensverwachting kan het wel een behandeling zijn die het bespreken waard is.

Want ook wanneer het leven nog maar kort duurt, kan verlichting van psychisch lijden van grote betekenis zijn.

Je vindt de hele studie hier.

Noufi P et al. “Ketamine for Depression in Serious Illness: Evidence, Safety, and Practical Approaches.” Journal of Pain and Symptom Management. April 2026. https://doi.org/10.1016/j.jpainsymman.2026.04.604