De verpleegkundige van het hospice zegt: 'Het is een oude mopperkont, Guusje.' Vanuit de huisartsenpraktijk nemen wij patiënten over die geen huisarts hebben in de stad. Ik ontmoet mijn nieuwe patiënt Jaap, een man van 78 jaar met hartfalen en een halfzijdige verlamming na een hersenbloeding 2 jaar geleden. In het dossier heb ik gelezen over Jaaps nadrukkelijke euthanasiewens en zijn depressie met eerdere suïcidepogingen. Zijn eigen huisarts wilde hem doorverwijzen naar het Expertisecentrum Euthanasie, maar Jaap vond dat te lang duren. Hij zou er zelf wel een einde aan maken. Vanwege zijn hartfalen, en omdat hij een behandelverbod tekende, is zijn levensverwachting korter dan 3 maanden.

Voor mij zit inderdaad een knorrige man. Mijn hand doet pijn vanwege zijn sterke, dwingende handgreep. Zijn zoon zit zwijgend in de kamer. Het eerste wat Jaap zegt is: 'Ben jij degene die mij nu dood komt maken?' Ik antwoord nee. Jaap begint te tieren. 'Ik pak straks een mes en snij mijn polsen door. Wat moet een mens doen om dood te mogen!' Ik wacht geduldig. Ik heb de tijd om Jaap te observeren. Hij is afgevallen, zijn haren zijn verwilderd, zijn baard ongeschoren. Zijn linkerarm hangt gevoelloos langs zijn zijde. Zijn kleding is oud, te ruim en vuil. Ik zie een groot verdriet in zijn gezicht. Wat is er met deze man gebeurd, wie is hij en wie was hij?

Voordat ik een nieuw relaas krijg, zeg ik dat dreigen met een mes hem niet verder gaat helpen. Ik zeg: 'Hoe had u gedacht uw polsen door te snijden met een verlamde hand? Wat wordt dat voor een geknoei. Pijnlijk en op deze plek, met 24-uursbegeleiding, onmogelijk.' Van zijn stuk gebracht kijkt Jaap mij verbaasd aan. Waarom wilt u zo graag dood? Kunt u mij daar meer over vertellen? Vraag ik. Jaap zwijgt. Zijn zoon neemt het woord: 'Een leven in een rolstoel en afhankelijk zijn, is geen leven voor hem. Hij wil al twee jaar dood. We kunnen geen normaal gesprek voeren, omdat dit het enige is wat hij wil. Wij begrijpen dat euthanasie niet zomaar kan, maar kunnen jullie hem niet in slaap brengen? Palliatieve sedatie geven? Zodat hij eindelijk rust heeft? Er gaan zoveel mensen dood in sedatie. Die gaan een hospice in, worden in slaap gebracht en overlijden binnen enkele dagen. Ik gun mijn vader dat.'

Ik begrijp zijn vraag. Maar palliatieve sedatie kent strikte voorwaarden. Er moet sprake zijn van onbehandelbare symptomen én een levensverwachting van ongeveer twee weken of minder. Jaap eet en drinkt nog. Hij slikt zijn medicatie en oogt, ondanks zijn ziekte, krachtig.

‘Palliatieve sedatie is geen verkapte vorm van euthanasie,’ leg ik uit.

Jaap blijft in zijn terugkerende relaas: het is een schande dat hij moet blijven leven, hij heeft recht op sedatie. Ik schuif mijn stoel dichterbij: 'Als u uw leven bewust wilt verkorten," zeg ik, "kunt u ervoor kiezen om te stoppen met eten en uiteindelijk ook met drinken. Dat is een keuze die bij u ligt. We zullen u daarin begeleiden en uw klachten zo goed mogelijk behandelen. Als er later alsnog sprake is van ondragelijk lijden in de stervensfase, beoordelen we opnieuw of palliatieve sedatie mogelijk is'. Jaap tiert: 'Ik betaal verdorie toch zorgverzekering.' Zijn zoon zucht diep. Ik antwoord: 'Voor iemand die zo graag dood wil, legt u de verantwoordelijkheid nu bij een ander. U kunt het in ieder geval proberen.' Jaap kijkt mij nog bozer aan en zucht geïrriteerd: 'Oké, als jij het zegt, maar als het niet lukt...' Dreigend kijkt hij mij aan. Ik zeg: 'Ja ja, dan pakt u een mes en maakt u er een einde aan.'

Jaap stopt met eten en drinken. We stoppen de orale medicatie. Ik kom vaak langs en observeer zijn klachten. Vanwege onrust in de nacht krijgt Jaap via een injectie slaapmedicatie. Na een paar dagen zie ik een andere Jaap. Hij gaat achteruit maar is rustiger in zijn gedrag. Hij moppert dat het schandalig is 'zichzelf uit te moeten hongeren', maar hij spreekt over zijn leven, over vroeger en over zijn zoon. Het grote verdriet dat ik zag, is verdwenen. Zijn kleding is schoon, zijn haren netjes gekamd en de verpleegkundigen hebben hem geschoren. Na een week wordt zijn handdruk minder krachtig. Vanwege pijnklachten starten we morfine op. Met een knipoog en een voorzichtige lach grapt hij: 'Ga ik hier dan eindelijk dood van?' Mijn antwoord blijft nee, maar ik glimlach voorzichtig terug. Ik heb een glimpje gezien van de man die hij was voor zijn doodswens. We spreken af dat hij zo nodig overdag een slaapmiddel mag krijgen als de dorst ondragelijk wordt, als een soort time-out. Hij vraagt er nooit naar. Met elke stap in zijn achteruitgang neemt de berusting toe. Dankbaar schudt zijn zoon mij de hand. 'Dit is wat hij, maar ook ik, nodig had', zegt hij. 'De verpleging is ook zo goed voor ons'.

Twee weken na mijn kennismaking belt de verpleegkundige van het hospice op: ‘Jaap is overleden'.

Zonder euthanasie,

Zonder palliatieve sedatie,

Zonder een dreiging,

Zonder een mes.

Ik zeg: 'Ah, wat fijn voor hem, het is hem gelukt.'

Op dinsdag 29 september organiseert Stichting Samen Carend het webinar 'Palliatieve sedatie' met Sabine Netters, internist en kaderarts palliatieve zorg en Metta Bunk, verpleegkundig specialist palliatieve zorg. Meer informatie en inschrijven? Klik hier 

Op 3 maart 2027 organiseert Stichting Samen Carend het congres ‘Bewust Stoppen met Eten En Drinken’ in Van der Valk Hotel Veenendaal. Meer info en inschrijven? Klik hier