We praten gemakkelijk over hoe we willen leven, maar opvallend weinig over hoe we afscheid willen nemen van het leven. Misschien omdat het confronterend is. Misschien omdat we denken dat er nog genoeg tijd is. Misschien omdat we hopen dat anderen later wel zullen weten wat voor ons belangrijk was.

Toch vraag ik mij steeds vaker af of dat werkelijk zo is. Die vraag ontstond vorig jaar, toen ik betrokken raakte bij een situatie die mij nog altijd bezighoudt. Het ging om een man die zelf niet meer kon spreken. Er waren geen directe naasten die zijn wensen konden vertegenwoordigen. Geen kinderen die konden vertellen wat hij belangrijk vond. Geen partner die wist welke keuzes bij hem zouden passen. Geen familie die zijn levensverhaal kon aanvullen op de momenten dat het nodig was.

Na zijn overlijden moesten er besluiten worden genomen. Zoals altijd gebeurde dat met de beste bedoelingen. Er werd gekeken naar wat praktisch mogelijk was en naar de financiële situatie. Tijdens die gesprekken werd crematie als oplossing genoemd.

Dat leek een logische oplossing, maar toch bleef ik met een ongemakkelijk gevoel zitten. Niet omdat er iets mis is met crematie. Voor veel mensen is dat een bewuste en passende keuze. Maar in dit geval wist niemand of dit ook de keuze van deze man zou zijn geweest.

Wat mij bezighield, was niet de vraag wat de eenvoudigste oplossing was, maar wat recht deed aan deze man als mens. Wie was hij? Wat had hem gevormd? Waar geloofde hij in? Welke waarden hadden richting gegeven aan zijn leven? Ik wist dat hij een islamitische achtergrond had. Binnen de islam is begraven de gebruikelijke vorm van lijkbezorging. Daarom vond ik dat we niet alleen moesten kijken naar wat praktisch haalbaar was, maar ook naar wat aansloot bij zijn identiteit en overtuigingen.

Gelukkig stonden zowel de mentor als de bewindvoerder open voor dat gesprek. Er ontstond geen discussie over regels of verantwoordelijkheden. Er ontstond ruimte voor een belangrijkere vraag: hoe zorgen we ervoor dat deze man ook na zijn overlijden wordt gezien als de persoon die hij was?

Tijdens die zoektocht kwam informatie naar boven die bevestigde dat crematie niet aansloot bij zijn wensen en achtergrond. Crematie werd als oplossing verworpen.

Maar daarmee was het dilemma niet opgelost. Want wie zou de uitvaart regelen? Er was immers geen familie die verantwoordelijkheid kon nemen. Geen kinderen die de telefoon zouden oppakken. Geen broer die de gasten zou ontvangen. Geen zus die herinneringen zou ophalen. Geen partner die afscheid zou nemen.

Wat er vervolgens gebeurde, heeft diepe indruk op mij gemaakt. Ik deed een beroep op de gemeenschap. Ik maakte een persoonlijke videoboodschap en verspreide deze op mijn sociale mediakanalen, het filmpje heeft veel mensen bereikt zoals mensen uit de omgeving, uitvaartverzorgers en het bestuur van de moskee. Niet omdat ik wist wat er zou gebeuren, maar omdat ik voelde dat niemand alleen zou mogen verdwijnen uit deze wereld. En toen gebeurde iets wat mij nog altijd ontroert wanneer ik eraan terugdenk.

Mensen stonden op. Mensen die geen familie waren. Mensen die niets verplicht waren. Mensen die hem niet kenden. Maar mensen die wel voelden dat ieder mens recht heeft op waardigheid. Er werd geholpen, georganiseerd en meegedacht. Er werd niet gekeken naar wat het kostte of hoeveel moeite het zou vragen. Er werd gekeken naar wat nodig was om een medemens een passend afscheid te geven.

Waar eerst vooral onmogelijkheden werden gezien, ontstond ruimte voor menselijkheid. Waar eerst vooral werd gesproken over praktische bezwaren, ontstond verbondenheid. Uiteindelijk kreeg deze man een begrafenis die aansloot bij zijn geloof, zijn achtergrond en zijn identiteit.

Wat mij misschien nog wel het meest raakte, was dat ook de mentor en bewindvoerder aangaven dat zij van deze situatie hadden geleerd. Niet omdat iemand iets verkeerd had gedaan, maar omdat deze ervaring liet zien hoe gemakkelijk belangrijke onderdelen van iemands identiteit uit beeld kunnen raken wanneer er niemand meer is die zijn verhaal vertelt.

Sindsdien laat deze gebeurtenis mij niet los. Want hoeveel mensen leven in Nederland zonder directe naasten? Hoeveel mensen hebben een mentor, bewindvoerder of professionele vertegenwoordiger die ooit belangrijke beslissingen voor hen zal moeten nemen? Hoeveel mensen gaan ervan uit dat anderen wel weten wat zij zouden willen? En hoeveel van die wensen zijn eigenlijk nergens vastgelegd?

We leven in een samenleving waarin we veel regelen. We sluiten verzekeringen af, maken testamenten en denken na over onze financiële toekomst. Maar opvallend vaak praten we niet over de vragen die misschien wel het meest persoonlijk zijn:

• Wat gebeurt er als ik er straks ben overleden?
• Wie neemt de regie?
• Wat past bij mijn overtuigingen?
• Hoe wil ik herinnerd worden?

En wie zorgt ervoor dat die wensen bekend zijn?

Deze ervaring heeft uiteindelijk geleid tot iets eenvoudigs, maar voor mij van grote waarde. Bij opname binnen de verpleegafdeling bespreken we tegenwoordig niet alleen medische zaken en contactgegevens. We vragen ook wie de betrokken zijn rondom iemand, waar een eventuele uitvaartverzekering loopt, wie de uitvaart zou moeten regelen en welke religieuze, culturele of persoonlijke wensen belangrijk zijn. Geen ingewikkeld formulier. Geen zwaar gesprek. Gewoon een aantal vragen die ervoor zorgen dat iemand ook later nog wordt gezien als de mens die hij is. Want uiteindelijk gaat waardigheid niet alleen over hoe we voor mensen zorgen tijdens hun leven. Waardigheid gaat ook over hoe we omgaan met mensen wanneer zij zelf geen stem meer hebben.

Misschien moeten we daarom vaker het gesprek aangaan over de dood. Niet omdat we somber willen zijn. Niet omdat we het einde willen voorspellen. Maar omdat ieder mens het verdient om gehoord te worden, ook wanneer hij zelf niet meer kan spreken. De man uit dit verhaal had geen familie die zijn stem kon zijn. Maar hij heeft mij wel iets geleerd dat ik nooit meer zal vergeten: een waardig afscheid begint niet op de dag van overlijden. Het begint op het moment dat we de moed hebben om met elkaar te praten over wat werkelijk belangrijk is.

Op acht september organiseert Carend het publiekswebinar 'diversiteit en palliatieve zorg: hoe sluit je aan bij wat iemand belangrijk vindt?' Klik hier voor meer informatie