Kan aandacht zonder woorden het lijden bij dementie verminderen?

Mensen met vergevorderde dementie verliezen geleidelijk het vermogen om hun behoeften, ongemakken en emoties onder woorden te brengen. Dat maakt de zorg in de laatste levensfase bijzonder ingewikkeld. Hoe weet je of iemand pijn heeft? Of iemand angstig is? En hoe herken je comfort wanneer iemand niet meer kan vertellen wat prettig voelt?

Verpleegkundigen en verzorgenden zijn in deze fase grotendeels aangewezen op observatie. Een verandering in de gezichtsuitdrukking, onrustige bewegingen of een andere ademhaling kunnen aanwijzingen zijn voor lichamelijk of psychisch ongemak. Tegelijkertijd kunnen een ontspannen houding, rustige mimiek en vertrouwde prikkels bijdragen aan het gevoel dat iemand comfortabel is.

Juist vanuit deze gedachte ontstond Namaste Care, een zorgprogramma waarin persoonlijke aandacht, zintuiglijke stimulatie en een rustige omgeving centraal staan.

Wat is Namaste Care?

Namaste Care werd oorspronkelijk ontwikkeld voor mensen met gevorderde dementie die nauwelijks meer kunnen deelnemen aan reguliere activiteiten. Het programma combineert lichamelijke verzorging met aandacht voor psychosociaal en spiritueel welzijn.

Tijdens de bijeenkomsten wordt bewust een rustige en huiselijke omgeving gecreëerd. Er klinkt bijvoorbeeld zachte muziek, bewoners krijgen persoonlijke aandacht en er is ruimte voor zachte aanraking, handmassage of andere vormen van zintuiglijke stimulatie. Ook wordt gekeken naar lichamelijk ongemak, zoals pijn, en naar wat iemand prettig vindt.

Bij de Nederlandse variant, Namaste Care Family, worden familieleden en vrijwilligers nadrukkelijk betrokken. Daarmee ontstaat voor naasten een mogelijkheid om op een andere manier contact te blijven maken met hun dierbare, ook wanneer een gesprek niet meer mogelijk is.

Maar hoe waardevol deze benadering in de dagelijkse praktijk ook kan worden ervaren, de vraag blijft of zij daadwerkelijk leidt tot minder klachten in de laatste levensfase.

Onderzoek in negentien Nederlandse verpleeghuizen

Onderzoekers van onder meer het Leids Universitair Medisch Centrum onderzochten Namaste Care Family in negentien Nederlandse verpleeghuizen. Tien verpleeghuizen introduceerden het programma, terwijl negen instellingen de gebruikelijke zorg bleven bieden.

In totaal namen 231 bewoners met matige tot ernstige dementie deel. Voor de nieuwe analyse werd gekeken naar de 103 bewoners die gedurende het onderzoek overleden. Daarnaast werden 32 interviews met familieleden, zorgprofessionals en vrijwilligers geanalyseerd.

De onderzoekers richtten zich specifiek op de laatste levensweek. Daarbij werd gekeken naar symptomen zoals pijn, benauwdheid en onrust, maar ook naar tekenen van comfort en welbevinden.

De resultaten laten zien hoe ingewikkeld die laatste fase kan zijn.

Bij 80 procent van de overleden bewoners werden tekenen van sereniteit waargenomen. Tegelijkertijd werd bij 72 procent ongemak en bij 70 procent pijn gerapporteerd.

Dat zijn opvallende cijfers. Ze laten zien dat tekenen van rust en welbevinden kunnen samengaan met lichamelijke klachten. Iemand kan een ontspannen indruk maken en toch pijn of ander ongemak ervaren.

Geen aantoonbare vermindering van symptomen

Een belangrijke conclusie van het onderzoek is dat Namaste Care Family in de laatste levensweek niet leidde tot een statistisch significante verbetering van de totale symptoomlast of het gemeten comfort ten opzichte van gebruikelijke zorg.

Dat is een relevante bevinding, juist omdat programma's waarin persoonlijke aandacht en comfort centraal staan vaak als vanzelfsprekend waardevol worden beschouwd.

De onderzoekers wijzen erop dat de uitvoering van het programma in de laatste levensweek niet altijd goed lukte. Wanneer bewoners snel achteruitgingen, bleek het lastig om de reguliere Namaste-bijeenkomsten voort te zetten. Bovendien vraagt toepassing in de stervensfase om een andere werkwijze dan tijdens de maanden daarvoor.

Daarmee is niet aangetoond dat aandacht en aanraking geen betekenis hebben. Wel laat het onderzoek zien dat de toepassing van een gestructureerd zorgprogramma niet automatisch leidt tot minder lichamelijke klachten in de laatste levensdagen.

Eerder onderzoek naar Namaste Care Family liet overigens wel een vermindering van ongemak zien bij bewoners met dementie, maar geen verbetering van de algemene kwaliteit van leven. Het onderscheid tussen de langere ziekteperiode en de allerlaatste levensfase is dus belangrijk.

De betekenis van nabijheid

De interviews met familieleden, vrijwilligers en zorgprofessionals geven een aanvullende inkijk in de ervaringen met het programma.

Deelnemers beschreven onder meer het belang van een rustige omgeving, persoonlijke aandacht en een gevoel van verbondenheid. Juist wanneer iemand nauwelijks nog kan communiceren, krijgt de manier waarop zorg wordt verleend extra betekenis.

Een vertrouwd gezicht, rustig spreken tijdens de verzorging of een zachte aanraking kan een manier zijn om contact te maken zonder woorden. Niet omdat daarmee automatisch pijn of benauwdheid verdwijnt, maar omdat zorg meer omvat dan het behandelen van symptomen.

Het onderzoek laat daarmee ook een belangrijk onderscheid zien tussen meetbare lichamelijke uitkomsten en de bredere ervaring van comfort, nabijheid en verbondenheid.

Wat betekent dit voor de praktijk?

Voor verpleegkundigen en verzorgenden is vooral de combinatie van deze bevindingen relevant.

Goede palliatieve zorg bij gevorderde dementie vraagt allereerst om zorgvuldige beoordeling en behandeling van lichamelijke klachten. Pijn, benauwdheid en onrust moeten actief worden herkend, ook wanneer een bewoner zich niet meer verbaal kan uitdrukken.

Tegelijkertijd blijft aandacht voor de omgeving, de persoonlijke voorkeuren en de betrokkenheid van naasten essentieel. Wat voor de ene bewoner prettig is, kan voor een ander juist belastend zijn. Niet iedereen ervaart aanraking, muziek of geuren op dezelfde manier.

Het gaat daarom niet om het zo volledig mogelijk uitvoeren van een programma, maar om het afstemmen van de zorg op de individuele persoon.

De onderzoekers benadrukken dat medewerkers meer scholing en begeleiding nodig hebben om Namaste Care ook in de laatste levensweek passend toe te passen.

Goede zorg is meer dan symptoombestrijding

Het onderzoek roept uiteindelijk een bredere vraag op: hoe beoordelen we de kwaliteit van zorg wanneer iemand niet meer kan vertellen wat die zorg betekent?

We kunnen pijnscores registreren, lichamelijke symptomen observeren en behandelingen evalueren. Dat is noodzakelijk. Maar niet alles wat van betekenis is in de laatste levensfase laat zich eenvoudig meten.

Een verpleegkundige die rustig naast een bewoner gaat zitten. Een dochter die de hand van haar moeder vasthoudt. Een verzorgende die weet welk lied vroeger altijd werd gezongen.

Het zijn geen vervangingen voor goede medische en verpleegkundige symptoombestrijding. Ze horen ernaast.

Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap van dit onderzoek. Persoonlijke aandacht alleen is geen garantie voor minder lijden. Maar goede zorg voor mensen met vergevorderde dementie vraagt wel om méér dan het bestrijden van klachten.

Ook wanneer woorden verdwijnen, blijft de behoefte aan veiligheid, herkenning en menselijk contact bestaan.

Wetenschappelijke bron

Schepen YJ, Klapwijk MS, Twisk JWR, Achterberg WP, van der Steen JT, Smaling HJA. Comfort and symptoms at the end of life with dementia in the Namaste Care Family cluster-randomised trial. Palliative Medicine. Gepubliceerd op 15 oktober 2026.

Lees de volledige wetenschappelijke publicatie (open access)