Nieuwe Carend Podcast: waarom wordt palliatieve sedatie steeds vaker toegepast?

Palliatieve sedatie is een belangrijk onderdeel van de zorg in de laatste levensfase. Wanneer patiënten ondraaglijk lijden door klachten die niet meer op een andere manier voldoende verlicht kunnen worden, kan het noodzakelijk zijn het bewustzijn met medicijnen te verlagen. Het doel is niet om het leven te beëindigen, maar om rust en verlichting te bieden wanneer andere behandelingen tekortschieten.

Toch bestaan er veel vragen en misverstanden over palliatieve sedatie. Niet alleen bij patiënten en hun naasten, maar soms ook bij zorgverleners. In deze nieuwe podcastaflevering staat daarom zowel de medische als de menselijke kant van palliatieve sedatie centraal.

Een opvallende stijging

De toepassing van palliatieve sedatie is de afgelopen decennia aanzienlijk toegenomen. Uit landelijk sterfgevallenonderzoek blijkt dat in 2005 bij ongeveer 8 procent van de sterfgevallen palliatieve sedatie werd toegepast. In 2021 was dat percentage gestegen tot 23 procent.

Ook recentere cijfers wijzen op een verdere toename. Volgens de Stichting Farmaceutische Kengetallen kregen in 2024 ruim 47.000 mensen voorafgaand aan hun overlijden medicatie voor palliatieve sedatie verstrekt via openbare apotheken. Dat komt overeen met ongeveer 27,5 procent van alle sterfgevallen in dat jaar. Omdat medicatieverstrekkingen vanuit ziekenhuisapotheken niet zijn meegenomen en verstrekkingen niet altijd gelijkstaan aan daadwerkelijke toepassing, geven deze cijfers geen volledig beeld.

De ontwikkeling roept belangrijke vragen op. Wordt palliatieve sedatie vaker ingezet doordat zorgverleners klachten in de stervensfase beter herkennen? Is de kennis over deze behandeling toegenomen? Of zegt de stijging ook iets over de manier waarop patiënten, naasten en zorgprofessionals tegenwoordig omgaan met lijden en ongemak rond het levenseinde?

Onderzoek laat zien dat palliatieve sedatie steeds meer wordt beschouwd als een regulier onderdeel van palliatieve zorg. Tegelijkertijd ervaren zorgverleners vaker druk om sedatie te starten. Dat maakt zorgvuldige besluitvorming des te belangrijker.

Wanneer is palliatieve sedatie aangewezen?

In het gesprek met Joost Dorgelo komt ook aan bod wat palliatieve sedatie precies inhoudt en onder welke omstandigheden deze behandeling kan worden toegepast.

Volgens de Nederlandse richtlijn moet sprake zijn van ondraaglijk lijden door één of meer zogenoemde refractaire symptomen. Dat zijn klachten waarvoor geen effectieve behandeling meer beschikbaar is, of waarbij een behandeling niet snel genoeg verlichting kan bieden of te belastend is.

Het kan bijvoorbeeld gaan om ernstige benauwdheid, pijn, een onbehandelbaar delier of een combinatie van lichamelijke en andere klachten die tot ondraaglijk lijden leiden.

Voor continue palliatieve sedatie tot aan het overlijden geldt bovendien dat de levensverwachting naar het oordeel van de arts maximaal twee weken bedraagt.

Een belangrijk uitgangspunt is dat de diepte van de sedatie wordt afgestemd op wat nodig is om het lijden te verlichten. Diepe bewusteloosheid is niet automatisch het doel. Het gaat om proportionele behandeling, waarbij comfort centraal staat.

Palliatieve sedatie is geen euthanasie

Een belangrijk onderwerp is het onderscheid tussen palliatieve sedatie en euthanasie. Hoewel beide behandelingen in de laatste levensfase kunnen plaatsvinden, verschillen het doel, de indicatie en de uitvoering wezenlijk.

Bij euthanasie wordt het leven op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt beëindigd. Bij palliatieve sedatie wordt het bewustzijn verlaagd om ondraaglijk lijden te verlichten. Wanneer palliatieve sedatie zorgvuldig en volgens de richtlijn wordt toegepast, bekort deze behandeling het leven niet. De patiënt overlijdt aan de onderliggende ziekte.

Juist omdat beide begrippen in het publieke debat regelmatig door elkaar worden gehaald, is goede uitleg aan patiënten en naasten van groot belang.

Niet alleen een medische beslissing

Palliatieve sedatie raakt ook aan vragen over afscheid, communicatie en verwachtingen. Wat betekent het voor naasten wanneer iemand na het starten van continue sedatie niet meer aanspreekbaar is? Hoe bereid je een familie daarop voor? En hoe zorg je ervoor dat belangrijke gesprekken niet pas plaatsvinden op het moment dat de situatie acuut verslechtert?

Goede palliatieve zorg begint daarom ruim vóór de stervensfase. Door tijdig te spreken over mogelijke klachten, behandelwensen en verwachtingen rond het levenseinde, ontstaat ruimte voor gezamenlijke voorbereiding.

De groeiende toepassing van palliatieve sedatie onderstreept het belang van deskundigheid, zorgvuldige afwegingen en open gesprekken. Want hoewel palliatieve sedatie veel lijden kan verlichten, is niet ieder moeilijk moment tijdens het sterven een medische indicatie om het bewustzijn te verlagen.

In deze aflevering van De Carend Podcast bespreken Joost Dorgelo en Sabine Netters een onderwerp dat steeds meer mensen raakt. Een gesprek voor artsen, verpleegkundigen en andere zorgprofessionals, maar ook voor iedereen die beter wil begrijpen wat goede zorg in de allerlaatste levensfase betekent.

Beluister de volledige aflevering hieronder, via Spotify of je favoriete podcast.

De Carend Podcast brengt gesprekken over leven met een ongeneeslijke ziekte, palliatieve zorg en de vraag hoe we patiënten en hun naasten zo goed mogelijk kunnen begeleiden.

De Carend Podcast wordt mede mogelijk gemaakt door het Nationaal Programma Palliatieve Zorg II.